Special Articles

કેવીરીતેગુજરાત૨૦૦૨એ ભારતનેવિકૃતઅસત્યવાદીરાષ્ટ્રમાંફેરવ્યું

૨૦૦૨-૨૦૨૨. ૨૦વર્ષથઇગયાછે; રાષ્ટ્રનાજીવનમાં, આએકટૂંકોસમયછે. પરંતુઆપણામાટેનશ્વરમાનવીઓ, તેનોઅર્થએછેકેએકપેઢીનુંઅવસાન, તેમનીયાદોનેતેમનીસાથેતેમનીકબરોમાંલઈજવી; આપેઢીમાટેએવાયુગનુંઆગમન, જેનામાટેતેઓજાણતાનથીકેઆયાદોસાથેશુંકરવું; અનેનવીપેઢીનોજન્મ, જેતેનીબિલકુલયાદવિનાઉછરીરહીછે.

અલબત્ત, આપણે૨૦૦૨નાગુજરાતનીવાતકરીરહ્યાછીએ; મુસ્લિમોવિરુદ્ધનરસંહારવિશે. પરંતુજ્યારેઆપણેતેનાવિશેવાતકરીએછીએ, ત્યારેઆપણે૧૯૯૨અનેબાબરીમસ્જિદનીશહીદીનેપણયાદરાખવાનીજરૂરછે.

૧૯૯૨એ૨૦૦૨નેજન્મઆપ્યો. મસ્જિદનીશહીદીનેહિંદુઓનાસ્વયંસ્ફુરિતભાવનાત્મકવિસ્ફોટતરીકેમાફકરવામાંઆવ્યુંજેનીસામેમસ્જિદટકીશકીનહતી; મધ્યયુગીનસમયથીકેટલીકમાનવામાંઆવતીક્રિયાનીપ્રતિક્રિયા. ક્રિયા ? બાબરઅથવાતેનામાણસોદ્વારાજ્યાંકથિતરીતેરામનોજન્મથયોહતોતેસ્થળેમંદિરતોડીનેમસ્જિદનુંનિર્માણ.

તેવીજરીતે, ૨૦૦૨માંગુજરાતમાંમુસ્લિમોવિરુદ્ધનરસંહારનેગોધરામાંમુસ્લિમોદ્વારાકરાયેલીકથિતકાર્યવાહીનીપ્રતિક્રિયાતરીકેકાયદેસરબનાવવાનીમાંગકરવામાંઆવીહતી. અહીંનીકાર્યવાહીસાબરમતીએક્સપ્રેસનાકોચનંબર૬નેસળગાવવાનીહતી, જે ‘રામસેવકો’નેલઈનેઅયોધ્યાગયાહતા, જ્યાંતોડીપાડવામાંઆવેલીમસ્જિદનોકાટમાળકામચલાઉરામમંદિરનીઆસપાસપડેલોહતોતેસ્થળનીમુલાકાતલેવાગયાહતા. કોચમાંલાગેલીઆગમાં૫૯લોકોનાંમોતથયાહતા.

કોચનેમુસ્લિમોએસળગાવીદીધોહોવાનાનિષ્કર્ષપરપહોંચવામાટેકોઈતપાસનીજરૂરનહોતી. મુસ્લિમોસામેસામૂહિકહિંસાશરૂકરવાઆગમાં૫૯હિંદુઓનામૃત્યુનોઉપયોગકરવામાટેએકઝીણવટભરીયોજનાઘડવામાંઆવીહતી. મૃતકોનામૃતદેહો, તેમનાપરિવારજનોનેસોંપવાનેબદલે, વિશ્વહિન્દુપરિષદ (ફૐઁ) અનેરાષ્ટ્રીયસ્વયંસેવકસંઘ (ઇજીજી) નેતાઓનેઅમદાવાદમાંએકસરઘસમાંફેરવવામાટેઆપવામાંઆવ્યાહતા.

અનેપછી, જેધાર્યુંહતુંતેવાસ્તવિકતામાંફેરવાયું. મુસ્લિમવિસ્તારો, ઘરો, ધંધાકીયસંસ્થાઓપરહુમલા, લૂંટ, સળગાવી, નાશકરવામાંઆવ્યા. મુસ્લિમમહિલાઓપરબળાત્કાર; મુસ્લિમોનેઅપંગબનાવવામાંઆવ્યાઅનેમારીનાખવામાંઆવ્યાઅનેપછીતેમનુંસામૂહિકવિસ્થાપનશરૂથયું.

આપેટર્ન૨૦૦૭માંઓડિશાનાકંધમાલનીદૂરનીજમીનમાંપુનરાવર્તિતથવાનીહતી. ક્રિયા ? અજાણ્યાહત્યારાઓએસાધુનારૂપમાંનફરતફેલાવનારલક્ષ્મનાનંદસરસ્વતીનીગોળીમારીનેહત્યાકરીહતી. તેનુંપાર્થિવદેહ, ફરી, વીએચપીનાસભ્યોનેસોંપવામાંઆવ્યું, કંધમાલનાગામડાઓમાંથીપરેડકરવામાંઆવી. પ્રતિક્રિયા ? લૂંટફાટ, સળગાવવું, ખ્રિસ્તીઓનાઘરોઅનેચર્ચોનોવિનાશ; ખ્રિસ્તીઓનીકતલઅનેપછી, ફરીથી, ખ્રિસ્તીઓનુંસામૂહિકવિસ્થાપન.

જ્યારેગુજરાતહત્યાકાંડથઈરહ્યોહતોત્યારેગુજરાતસરકારશુંકરીરહીહતી ? આઘટનાનાબેવર્ષપછી, સુપ્રીમકોર્ટેતેના૨૦૦૪નાચુકાદામાંલખ્યુંઃ “જ્યારેબેસ્ટબેકરીઅનેનિર્દોષબાળકોઅનેમહિલાઓસળગીરહીહતીત્યારેઆધુનિકજમાનાના ‘નીરોઝ’બીજેજોઈરહ્યાહતાઅનેકદાચગુનેગારોનેકેવીરીતેબચાવીશકાયઅથવાસુરક્ષિતકરીશકાયતેઅંગેવિચારણાકરીરહ્યાહતા.”

તે ‘આધુનિકસમયનોનીરો’હત્યાકાંડના૧૨વર્ષપછીગુજરાતનામુખ્યપ્રધાનપદેથીભારતનાવડાપ્રધાનપદસુધીબઢતીપામવાનોહતો. તેમણે, જેમણે ‘ક્રિયાઅનેપ્રતિક્રિયા’નીથિયરીરજૂકરીનેનરસંહારનેન્યાયીઠેરવ્યોહતો.

તેસમયે, મુખ્યપ્રધાનનેકેવીરીતેઅનેશામાટેબળીગયેલાકોચનીમુલાકાતલેવાનીમંજૂરીઆપવામાંઆવીહતીતેઅંગેકોઈપ્રશ્નપૂછવામાંઆવ્યોનહતો, જ્યારેફોરેન્સિકતપાસમાટેસલામતરાખવાપુરાવાતરીકેતેનેકોર્ડનકરીદેવોજોઈએ. આબળેલાકોચનોતમાશોકેમબનાવવામાંઆવ્યો ? શામાટેગુજરાતનાલોકોને, ખાસકરીનેહિંદુઓનેસળગાવવાનીસત્યતાજાણવામાંરસનહતો, જેનામાટેતપાસનીજરૂરહતી ? શામાટેતેઓએકસત્યમાંવિશ્વાસકરવાનુંપસંદકરેછેજેતેમનેપીરસવામાંઆવ્યુંહતુંઃકેતેનેમુસ્લિમોએબાળીનાખ્યુંહતુંઅનેઆમુસ્લિમોનેઆઅપરાધકરવાબદલપાઠશીખવવોપડ્યોહતો. વિશ્વઆશબ્દનોઉપયોગકરવાનુંશરૂકરેતેપહેલાથીજગુજરાતસત્ય-પશ્ચાદયુગમાંજીવીરહ્યુંહતું.

પાંચવર્ષપછી, ૨૦૦૭માં, મનેજાણવામળ્યુંકેસત્ય-નિર્માણનીઆસંસ્કૃતિરાજ્યમાંસર્વવ્યાપીબનીગઈછે. એકખૂબજસુશોભિતવરિષ્ઠલેખકેમનેએવુંમાનવામાટેસમજાવવાનોપ્રયાસકર્યોકેમુસ્લિમોએટલાધૂર્તછેકેતેઓએતેમનાસુંદરપુરુષોનેમોટરસાઇકલપરમોકલવાનુંકાવતરુંપણઘડ્યું, જેથીતેઓભોળીહિંદુછોકરીઓનેતેમની ‘પ્રેમ-જાળ’માંફસાવીશકે. તેઓ, જેઓતેમનામાનવતાવાદમાટેગુજરાતનીબહારજાણીતાછે, તેઓનેખાતરીહતીકેમુસ્લિમોનેઆગુનામાટેસજાકરવાનીજરૂરછે.

તેમનીથિયરી, જેનેપાછળથી ‘લવજેહાદ’તરીકેઓળખવામાંઆવી, તેગુજરાતમાંવ્યાપકહતી. બાબુબજરંગીનામનોએકમાણસહતોજેણેપોતાનુંજીવન ‘ગરીબહિંદુછોકરીઓ’નેબચાવવાનામિશનમાટેસમર્પિતકર્યુંહતું. એકમિત્રએમનેબજરંગીદ્વારાગુજરાતીમાંએકપત્રિકાઆપીજેમાંલખ્યુંહતું, “દરેકઘરમાંજીવંતબોમ્બછે. તેકોઈપણસમયેવિસ્ફોટકરીશકેછે. આજીવંતબોમ્બકોણછે ? અમારીદીકરીઓ !”

આપત્રિકામાંમાતા-પિતાનેતેમનીદીકરીઓપરનજરરાખવાપણકહેવામાંઆવ્યુંછે. જોતમારીપુત્રીખોવાઈજાયતો, તમેબજરંગીનીસેવાઓપરઆધારરાખીશકોછો, જેસંપૂર્ણપણેમફતછે. “જોતમેએકછોકરીનેબચાવો, તોતમેસોગાયોનેબચાવોછો,” પત્રિકાસમાપ્તથાયછે, હિન્દુઓનેઆબોમ્બબચાવવાનુંશરૂકરવામાટેઅંતેતેઆગ્રહકરેછે.

બજરંગીએઆગેરમાર્ગેદોરેલીઅનેપ્રેમમાંપડીગયેલીહિંદુછોકરીઓનેબદમાશઅનેલફંગાઓનાચુંગાલમાંથી “બચાવ”કરવાનોતેનાજીવનનોહેતુબનાવ્યો.

ગુજરાતનીમારીમુલાકાતપછી, મેંએપ્રિલ૨૦૦૭માંતહેલકામાંલખ્યું, “તમનેઅમદાવાદનીકોલેજોમાંબજરંગીનીચેતવણીવાળામોટાપોસ્ટરોજોવામળશે. હિંદુ-મુસ્લિમલગ્નનાઅત્યંતદુર્લભકિસ્સાઓનીવાર્તાઓનેએકપેટર્નમાંવણવામાંઆવીછે. બદમાશએટલેકેમુસ્લિમોનાટોળાનેવધારવામાટેતેમનીપોતાનીછોકરીઓનોઉપયોગકરવામાંઆવેછેતેવિચારથીહિન્દુઓનુંલોહીઉકળેછે.”

બજરંગીનેનરોડાપાટિયામાં૯૭લોકોનાનરસંહારમાંભાગલેવાબદલઆજીવનજેલનીસજાભોગવવીપડીહતી – એકઅમદાવાદવિસ્તારજે૨૦૦૨નાનરસંહારનોભાગહતો; એકગુનોકેજેનામાટેભારતનાવર્તમાનવડાપ્રધાનનીઆગેવાનીહેઠળનીગુજરાતસરકારનામંત્રીમાયાકોડનાનીનેપણ૨૮વર્ષનીજેલનીસજાફટકારવામાંઆવીહતી. તેબંનેહવેજેલનીબહારછે; કોડનાનીનીસજારદકરવામાંઆવીછે. આનવાઈનીવાતનથી, કારણકેતેસમયેસર્વોચ્ચઅદાલતદ્વારાઆધુનિકસમયનાનીરોતરીકેવર્ણવવામાંઆવેલમાણસનેતેજકોર્ટનાઅન્યએકસ્વામીદ્વારા ‘દ્રષ્ટા’તરીકેબિરદાવવામાંઆવ્યોહતો. ભારતજેબનવાનુંહતુંત્યારેતેગુજરાતહતું. ૨૦૧૪નીચૂંટણીનાપરિણામોપછી, એકગુજરાતીમિત્રએટિપ્પણીકરી, “તમેવિચાર્યુંકેમાત્રઅમેગુજરાતીઓજબૌદ્ધિકરીતેએટલાગરીબછીએકેઅમેતેમનેનેતાતરીકેપસંદકર્યા. જુઓ, તમેઅમારાસ્તરેઆવીગયાછો. તેહવેતમારાવડાપ્રધાનછે.” ૨૦૦૨માટેભારતનોજવાબ૨૦૧૪માંઆવ્યોહતો; ૨૦૧૪નીચૂંટણીનુંપરિણામ૨૦૦૨વિનાશક્યનહોત. હુંઆવુંકેમકહુંછું ? કારણકે૨૦૦૨નીહિંસાઅનેઆપહેલાભારતેમુસ્લિમોઅનેશીખોસામેસામૂહિકહિંસાનાઅન્યકિસ્સાઓજોયાહતાતેવિશેનાટ્યાત્મકરીતેકંઈકઅલગહતું. રાજ્યનાનેતાએતેનાવિશેઆટલાબેશરમક્યારેયનહતા. હિંસાનેગુજરાતમાટેશરમજનકગણાવીહતી. તેનાજવાબતરીકે, નરેન્દ્રમોદીએગુજરાતગૌરવયાત્રાનુંનેતૃત્વકર્યું; દેખીતીરીતે ‘રાજ્યનાદુશ્મનો’દ્વારાઅપમાનિતકરાયેલસન્માનનેપુનઃસ્થાપિતકરવા. “એમાંશરમાવાનુંશુંહતું ? ” તેમણેતેમનાલોકોનેપૂછ્યું, તેહિંસાનાસક્રિયઇન્કારતરફદોરીગયા. યાત્રાદરમિયાનતેમનાભાષણોમાં, તેમણેતેમનાલોકોનેવિશ્વાસઅપાવ્યોકેહિંસાનીવાર્તાદુશ્મનોનુંકાવતરુંછેજેઓગુજરાતીઓનીછબીનેકલંકિતકરવામાગેછે.

ગુજરાતીઓનેઆબેશરમી, આજૂઠગમતુંહતું; તેઓએતેમનો ‘ડિયરલાયર’શોધીકાઢ્યોહતો. એકદાયકાપછી, આપણેતેમનેઆપણાપોતાનાતરીકેસ્વીકારવોપડ્યો.

મોદીએગુજરાતીહિંદુઓનેગુનામાંસામેલકર્યાહતા; તેઓતેનાવિશેજાણતાહતા, તેમાંનાઘણાએતેમાંભાગલીધોહતો, અનેતેઓતેમનેકહેતાહતાકેતેઓએઆકર્યુંનથી. તેમનુંભાગ્યબંધાયેલુંહતું.

એકઅસત્યબીજાતરફદોરીગયું. ૨૦૦૭માંસુરતમાંઆવેલાવિનાશકપૂરનીગુજરાતબહારસરકારનાગેરવહીવટમાટેખૂબચર્ચાથઈહતી. મારીજૂનીનોંધોમાંમનેએકગુજરાતીહિંદુસાથેનીમારીવાતચીતજોવામળી.

“શુંથોડામહિનાપહેલાસુરતમાંપૂરઆવ્યુંનહતુંઅનેશુંગુજરાતનાલોકોનેતકલીફનપડીહતી ?” મેંમારાડ્રાઈવરનેપૂછ્યું.

“ના, નરેન્દ્રભાઈબધુંસંભાળવાત્યાંહતા,” તેણેજવાબઆપ્યો. “નરેન્દ્રભાઈનજરરાખતાહોયત્યારેકઈરીતેખોટુંથઈશકે ?”

૨૦૦૨અને૨૦૦૭નાજૂઠાણાએજૂઠનેવધુમોટાજૂઠ્ઠાણાંફેલાવવામાંમદદકરી; આવખતેગુજરાતબહાર.

૨૦૧૩માંએવોદાવોકરવામાંઆવ્યોહતોકેમોદીએતેવર્ષમાંઉત્તરાખંડમાંઆવેલાવિનાશકપૂરમાંફસાયેલા૧૫,૦૦૦ગુજરાતીઓનેબચાવ્યાહતા. જૂઠાણુંતરતજપકડીપાડવામાંઆવ્યુંહતું, પરંતુતેતેનાવિશ્વાસીઓનામનમાંસત્યતરીકેરહેતુંહતું. ગોધરાખાતેટ્રેનસળગાવવાઅંગેનુંજૂઠાણુંઅથવાત્યારબાદમુસ્લિમોસામેથયેલાનરસંહારવિશે; આતંકવાદીઓનરેન્દ્રમોદીનાજીવમાટેગોળીબારકરેછેતેઅંગેનુંજૂઠ; ઈશરતજહાંનેમારવાનાએન્કાઉન્ટરઓપરેશનવિશે; વાઇબ્રન્ટગુજરાતવિશે, ગુજરાતનાવિકાસમોડલવિશેનાજુઠ્ઠાણામોટાઅનેવધુમોટાજૂઠાણાંતરફદોરીગયા.

તેએકક્રૂરસંયોગછેકે૨૦૦૨નાનરસંહારનીવર્ષીપહેલામુસ્લિમોવિરુદ્ધનિર્દેશિતઅન્યનરસંહારનીવર્ષીઆવેછે;  પછીથી, ૨૦૨૦માં, દિલ્હીમાં; આવખતેમોદીમાત્રરાજ્યજનહીંસમગ્રદેશનુંનેતૃત્વકરીરહ્યાછે. જેમગુજરાતીહિંદુઓને૨૦૦૨માંતત્કાલીનમુખ્યમંત્રીદ્વારાનકારવામાટેદોરવામાંઆવ્યાહતા, તેવીજરીતે૨૦૨૦નીદિલ્હીહિંસાઅંગેપણમુસ્લિમોપરદોષારોપણકરીનેભારતીયોનેનકારવામાટેદોરવામાંઆવીરહ્યાછે.

આપણે૨૦૨૨માંછીએકારણકેઆપણે૨૦૦૨થીઆગળવધવામાંગતાહતા; આપણેતેનાપરરહેવામાંગતાનહતા.

આપણેબિલકીસબાનોથીથાકીગયાઅનેગુસ્સેથઈગયા, જેણેન્યાયમેળવવામાંઢીલનરાખી. તેણી૨૦૦૨-૨૦૧૯સુધી, ગુજરાતથીબોમ્બેથીદિલ્હીસુધીલડી, સુપ્રીમકોર્ટનેતેણીનીસાથેથયેલાઅન્યાયનીવિશાળતાનેઓળખવામાટેદબાણકર્યું. આપણેનારાજછીએકેઝાકિયાજાફરીએહજુપણન્યાયનીતેનીમાંગણીથીપીછેહઠકરીનથીઅને૨૦૦૨માંગુલબર્ગસોસાયટીમાંતેનાપતિ, એહસાનજાફરીનીઅનેસંખ્યાબંધમુસ્લિમોનીહત્યાતરફદોરીગયેલાકાવતરામાટેતેમાણસપરકેસચલાવવામાંગેછે. આપણે૨૦૦૨થીબહુજલ્દીભાગીગયા. જોકે, તેઅમનેછોડશેનહીં. સામૂહિકરીતેતેનીસાથેવ્યવહારકર્યાવિના, આપણેસમજીશકતાનથીકેઆપણે૨૦૧૪માંજેકર્યુંતેશામાટેકર્યુંઅને૨૦૧૯માંતેનુંપુનરાવર્તનકર્યું, અનેશામાટેઆપણેહવેવિકૃતઅસત્યવાદીરાષ્ટ્રમાંફેરવાઈગયાછીએ.

(લેખકદિલ્હીયુનિવર્સિટીમાંભણાવેછે.)            (સૌ. : ધવાયર.ઈન)

ફ્લેશબેક – અપૂર્વાનંદ