Harmony

હિન્દુ મુસ્લિમ ચર્ચા : ચાલો એકબીજાને સમજીએ

આતંકવાદીઓનો કોઈ ધર્મ હોતો નથી. કોઈપણ આધાર કે પુરાવા વિના મુસ્લિમ યુવાનો વિરૂદ્ધ આવો દુષ્પ્રચાર કરવામાં આવે છે અને તેનો હેતુ હિંદુ ભાઈઓના મનમાં તેમને બદનામ કરવાનો, તેમના માટે નફરત પેદા કરવાનો છે. સત્તાવાળાઓ દ્વારા ભૂતકાળમાં હાથ ધરવામાં આવેલી અનેક તપાસમાં આવા અહેવાલોને ખોટા હોવાનું સમર્થન મળ્યું છે

ચર્ચા – સૈયદ ઇલ્યાસ બાશા

ભારતમાં હિંદુઓ અને મુસ્લિમોની વસ્તી ૯૦%થી વધુ છે. બંને સદીઓથી અહીં સાથે રહે છે. જો કે તેઓ અલગ-અલગ ધર્મોનું પાલન કરે છે, તેમની પાસે વિશિષ્ટ પૂજા સ્થાનો છે, તેમ છતાં ઘણી રહેવાની પરિસ્થિતિઓ અને શૈલીઓમાં સમાનતા છે. સદીઓથી ભારત ‘વિવિધતામાં એકતા’ ધરાવતા અનોખા રાષ્ટ્ર તરીકે સામાજિક સૌહાર્દનું એક આદર્શ ઉદાહરણ રહ્યું છે. બંનેએ ઘણી જગ્યાએ એકબીજા પાસેથી ઘણી વસ્તુઓ શીખી છે. બંને સમુદાયો ખૂબ જ આત્મીયતાનો આનંદ માણે છે, એકબીજાથી અવિભાજ્ય છે કારણ કે તેઓ તેમની આજીવિકા, મનોરંજન વગેરેને લગતી ઘણી પ્રવૃત્તિઓમાં પરસ્પર આધારિત છે. વ્યાપક રીતે કહીએ તો, જ્યારે ઘણા વિસ્તારોમાં મહિલાઓ અને પુરુષો બંને માટે ડ્રેસ કોડમાં સમાનતા છે; કાર્યસ્થળોમાં વર્તણૂકના અભિગમો, પાત્રમાં પણ બહુ તફાવત નથી. ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ અને સંલગ્ન વ્યક્તિઓ પણ બંને જૂથોમાં એકસાથે કૃત્ય કરતા જોવા મળે છે. બંને જૂથો માટે ધર્મ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને તેમાંના મોટાભાગના લોકો ધાર્મિક વલણ ધરાવે છે. બંને સમુદાયો ધાર્મિક તહેવારો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સમયાંતરે અનેક સ્થળોએ સાથે ઉજવે છે. બંને સમુદાયો સાથે જોડાયેલા મોટાભાગના ભારતીયોને સૌહાર્દ, બંધુત્વ અને મિત્રતા જાળવવા માટે કોઈ મોટો મુદ્દો જણાતો નથી. વાસ્તવમાં આવા પ્રસંગે મીઠાઈની આપ-લે એ સામાન્ય બાબત છે. જો સમાજમાં એકતાનું મજબૂત બંધન હોય તો દેશમાં ટકાઉ પ્રગતિ સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે. આ જોડાણને સુધારવા અને આ સમુદાયો વચ્ચે ભાઈચારો અને સૌહાર્દના જોડાણને મજબૂત કરવા ગંભીર પ્રયાસો કરવા જોઈએ. બંને સમુદાયોના મોટા ભાગના ધર્મગુરુઓ અન્ય જૂથોના ધર્મ વિશે કાં તો ઓછું અથવા કોઈ જ્ઞાન ધરાવતા નથી. તેમની માન્યતાઓનું ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરીને અને વાંચીને તેમની વચ્ચેની ગેરસમજણો (જો કોઈ હોય તો) દૂર કરવામાં મદદ કરવાનો પ્રયાસ આ પુસ્તક દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે.
હું સર્વશક્તિમાન અલ્લાહને પ્રાર્થના કરું છું કે તે આપણને સમાજ, માનવતાની સુખાકારી માટે કામ કરવા માટે પૂરતું જ્ઞાન અને શક્તિ આપે અને જીવનના સફળ માર્ગ તરફ માર્ગદર્શન આપે.
આમીન.
સૈયદ ઇલ્યાસ બાશા
હૈદરાબાદ.
દસ પ્રશ્નો – ઉત્તરો ! (ઉર્દૂમાંથી અનુવાદિત પ્રશ્નો અને તેના ઉત્તરોનો સારાંશ)
મુસ્લિમોની માન્યતાઓ વિશે વૈદિક વિદ્વાન દ્વારા દસ પ્રશ્નો, તેના ઉત્તરો :
ગોવાના એક વૈદિક વિદ્વાન અને આરએસએસના નેતાએ, થોડા સમય પહેલા, દેશના હિંદુઓ વિશે મુસ્લિમોની માન્યતાઓ પર હિંદુ ભાઈઓની ગેરસમજ અને આશંકા વિશે ઇસ્લામિક વિદ્વાનોને દસ પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. એક પ્રખ્યાત ઇસ્લામિક વિદ્વાનએ પ્રકાશિત થયેલા સત્યો વિશે ઉર્દૂમાં પોઈન્ટ બાય પોઈન્ટ જવાબ આપ્યો હતો. બંને સમુદાયોને એકબીજાને સમજવામાં અને સૌહાર્દ અને ભાઈચારો વિકસાવવામાં મદદ કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, તેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રશ્નો અને જવાબો નીચે મુજબ છે.
પ્રશ્ન ૧. શું તમે (મુસ્લિમો) હિન્દુઓને ‘કાફિર’ માનો છો ? (અમે જાણીએ છીએ કે તમને એવું માનવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે કે ટૂંક સમયમાં એક દિવસ એવો આવશે કે બધા ‘કાફિર’ ખતમ થઈ જશે)
જવાબ : હિંદુઓ વિશે મુસ્લિમોના અભિપ્રાય વિશે આ ખોટી માન્યતા છે. ઇસ્લામિક વિશ્વાસની સૌથી વિશિષ્ટ વિશેષતા એ સર્વશક્તિમાન અલ્લાહ, સર્જનહાર અને બ્રહ્માંડના તમામ જીવોના ઉપકારની ‘એકતા’ છે. અને એ પણ કે સર્જક, કલ્યાણકર્તા, પાલનહાર, સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તિમાન વગેરેની તેમની તમામ લાક્ષણિકતાઓમાં તેમનો કોઈ ભાગીદાર નથી. તેમના ૯૯ નામો છે, દરેક તેમના લક્ષણોમાંથી એકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે ન તો કોઈને જન્મે છે કે ન તો તે જન્મે છે; કે કોઈ તેની સમકક્ષ નથી. ઉપર વર્ણવ્યા પ્રમાણે જેઓ તેમની એકતા અને સત્તામાં વિશ્વાસ નથી ધરાવતા તેઓને ‘કાફિર’ કહેવામાં આવે છે. તે છે. તે એક અરબી શબ્દ છે અને ભાષામાં ‘વિશ્વાસુ’ માટેનો વિરોધી શબ્દ છે, જેનો શાબ્દિક અર્થ એવો થાય છે કે જેઓ આ માન્યતાને સ્વીકારવાનો ઇન્કાર કરે છે. તે ન તો અપમાનજનક કે નિંદાજનક નથી. કુર્આનમાં, ‘કાફિરૂન’ શબ્દનો ઉપયોગ ઘણીવાર એવા લોકો માટે થાય છે જેઓ ઇસ્લામમાં ચોક્કસ માન્યતાને નકારે છે. દાખ્લા તરીકે; પ્રકરણ ‘અલ-યુસુફ’માં, આયાત ૩૭માં કહેવામાં આવ્યું છેઃ “અને તેઓ એવા છે જેઓ ‘મૃત્યુ પછીના જીવન’ (અલ-અખિરાહ)ની માન્યતાને ‘કાફિરૂન’ તરીકે નકારી કાઢે છે. તેવી જ રીતે, આયાત ૨૪માં પ્રકરણ ‘અલ-ઝુખરુફ’માં તે જ સંદર્ભમાં કહેવામાં આવ્યું છેઃ “ખરેખર તેઓ અમારા દ્વારા (માનવજાત તરફ) મોકલવામાં આવેલા પયગંબરોને નકારે છે.”
એવું લાગે છે કે આપણા કેટલાક હિંદુ ભાઈઓ માને છે કે ‘કાફિર’ શબ્દનો ઉપયોગ અપશબ્દો તરીકે થાય છે; જે અપમાનજનક છે. આવા અર્થઘટનમાં બિલકુલ આધાર અને સત્ય નથી. હકીકતમાં, વિશ્વાસુઓને તે શબ્દ સાથે કોઈને નામ આપવા અથવા બોલાવવા પર પ્રતિબંધ છે. ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા વ્યક્તિની બાબતમાં પણ કુર્આન બળ અને બળજબરીનો સખત વિરોધ કરે છે. પ્રકરણ ૧માં, આયાત ૨૫૬માં, તે કહેવામાં આવ્યું છેઃ “દીન (ધર્મ) બાબતે કોઈ જબરદસ્તી નથી.” ‘જલદી જ એક દિવસ એવો આવશે કે બધા ‘કાફિરો’ ખતમ થઈ જશે’ એવી માન્યતા વિશે, તે ખોટી, પાયાવિહોણી છે અને આવો કોઈ ઉલ્લેખ કુર્આન કે પયગમ્બરની હદીસ (પરંપરાઓ)માં જોવા મળતો નથી.
પ્રશ્ન-૨. તમે કહો છો કે ઇસ્લામ તેના અનુયાયીઓને સર્વશક્તિમાન અલ્લાહને આધીન થવા તરફ નિર્દેશ કરે છે. શું તમે પણ માનો છો કે અન્ય ધર્મો જેમ કે, બૌદ્ધ ધર્મ, હિંદુ ધર્મ, જૈન ધર્મ અને શીખ ધર્મ પણ એક જ સર્જક ભગવાન તરફ માર્ગદર્શન આપે છે ?
જવાબ : સર્વશક્તિમાન અલ્લાહ, બ્રહ્માંડના સર્જક એકલા જ તેમના સુધી પહોંચવાનો માર્ગ વધુ સારી રીતે જાણે છે. માનવતાને તે માર્ગ તરફ દોરવા માટે તે જ સક્ષમ છે. તે માર્ગ સમજાવવાના હેતુથી તેણે પોતાના પ્રેષિતોને માનવતા તરફ મોકલ્યા છે. તેને જે વસ્તુ આપવામાં આવે છે તેની અસલિયત સાથે ચેડાં કરવા એ માણસની નબળાઈ છે. દૂધ, મધ, અન્ય ખાદ્યપદાર્થો વગેરેમાંથી એક પણ ઉપભોજ્ય વસ્તુ માણસે તેની શુદ્ધતા સાથે અવ્યવસ્થિત રીતે બચી નથી. આપણને સમાજમાં દરેક જગ્યાએ ભેળસેળ જોવા મળે છે. મૂળ માર્ગ શોધીને, દૈવી ‘કરવું અને ન કરવું’ને રજૂ કરવું મુશ્કેલ અને પાળવું મુશ્કેલ છે, માણસે તેની સામાન્ય યુક્તિ રમી. તેણે પોતાની પસંદ અને નાપસંદનું વાવેતર કર્યું, અને સર્જકને બદલવા માટે તેની પસંદની ‘આકૃતિ’ પણ રજૂ કરી. કોઈપણ વ્યક્તિ વાંચી શકે તે માટે અમને દૈવી હિંદુ ગ્રંથોની હાલની નકલોમાં ઉલ્લેખિત સર્વશક્તિમાનની એકતા અને અન્ય અનન્ય ક્ષમતાઓ વિશે સ્પષ્ટ સંદેશ મળે છે. તેમ છતાં કેટલાક ભાઈઓ તેમની વર્તમાન મર્યાદિત વિચારસરણીની બહાર જોવાની તસ્દી લેતા નથી. તેમના પ્રયત્નો કમનસીબે, અન્ય જૂથને નીચું દેખાડવા, ઉપહાસ અને નિંદા કરવા માટે સમર્પિત છે, પરિણામોથી અજાણ છે. ઇસ્લામના ઉપદેશો અને હિંદુ ભાઈઓના ધર્મગ્રંથોમાં જોવા મળતા મૂળભૂત સિદ્ધાંતો વચ્ચે અદભુત સામ્યતા નોંધવી આશ્ચર્યજનક છે. કુર્આનની નીચેની આયાતો અને વેદોના અવતરણો ચોક્કસપણે વાચકોને આ હકીકત સમજવામાં મદદ કરશે.
કુર્આન કહે છે :
૧. સૃષ્ટિના સર્જક અલ્લાહ માટે તમામ વખાણ. (અધ્યાય અલ-ફતેહા/આયાત-૧)
આપણે વેદોમાં શોધીએ છીએઃ
૧. આ બ્રહ્માંડના સર્જક માટે તમામ વખાણ છે. (૧ઃ૧૮ઃ૫)
કુર્આન-૨. અલ્લાહ સૌથી પરોપકારી છે; સૌથી દયાળુ. (સૂરાહ અલ-ફાતેહા/૨)
વેદ-૨. તે નિર્વાહક છે; પરોપકારી છે (ઋગ્વેદ/૩ઃ૧ઃ૩૪)
કુર્આન-૩. અલ્લાહ એક છે જેણે દરેક વસ્તુનું સર્જન કર્યું છે. (અલ-ફુરકાન/૨)
વેદ-૩.સર્જક બધા જીવોનું સર્જન કરે છે. (અથુર્વેદ/૧ઃ૧૯)
કુર્આન-૪. કારણ કે પૃથ્વી અને આકાશ અલ્લાહના છે. (અલ-બકરા/૧૦૭)
વેદ-૪. તે ભગવાન છે, પૃથ્વી અને આકાશના માલિક છે. (ઋગ્વેદ/૧૦૧)
કુર્આન-૫.પૂર્વ અને પશ્ચિમ એકમાત્ર અલ્લાહનું છે. (અલ-બકરા/૧૧૫)
વેદ-૫. બધી દિશાઓ તેમની છે. (ઋગ્વેદ/૪ઃ૧૨૧ઃ૧૦)
કુર્આન-૬. તેની સાથે કંઈ પણ મેળ નથી. (અલ-શુરા/૧૧)
વેદ-૬.ભગવાનની કોઈ મૂર્તિ ન હોઈ શકે. (યજુર્વેદ/૩ઃ૩૨)
કુર્આન-૭. અલ્લાહ તમારી સાથે છે. તમે જ્યાં પણ હોવ અને તમે જે કંઈ પણ કરો છો તે જોઈ રહ્યો છે. (અલ-હદીદ/૪)
વેદ-૭. તમારા ઈશ્વર (ભગવાન) જે કોઈ ઊભું છે તેને જાણે છે; જે કોઈ ચાલતું હોય; જે કોઈ પણ છેતરપિંડી કરે છે; જે કોઈ છુપાયેલ છે; જે કોઈ બીજાને ચીડવે છે; અને જે બે વ્યક્તિઓ ગુપ્ત રીતે વાત કરી રહ્યા છે. (અથુર્વેદ/૨ઃ૧૬ઃ૪)
કુર્આન-૮. તમારો પાલનહાર અલ્લાહ છે; જેણે છ દિવસમાં આકાશ અને પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું. તેણે પોતાની જાતને સિંહાસન પર સ્થાયી કરી. તમારા પ્રભુને નમ્રતાથી અને એકાંતમાં બોલાવો.
(અલ-અરાફ/૫૪,૫૫)
વેદ-૮. પૃથ્વી અને સ્વર્ગને સાચા માર્ગે લઈ જનાર પરમેશ્વર પાસેથી નમ્રતાથી હાથ ઊંચા કરીને મદદ માગો. (રિગ્વેદ/૪૬ઃ૧૬ઃ૬)
બંને સંદેશાઓ વચ્ચેની આશ્ચર્યજનક સમાનતાઓ માનવા માટે કહે છે કે મૂળ એક અને સમાન હોવું જોઈએ. જ્યાં સુધી કુર્આનનો સંબંધ છે કે જે કયામત સુધી અક્ષમ્ય અને અકબંધ રહેવાનો છે, સર્વશક્તિમાનએ તેને ટેમ્પરપ્રૂફ હોવાનું સ્વીકાર્યું છે. તે જ કુર્આનમાં જ નીચે મુજબ જાહેર કરવામાં આવ્યું છેઃ “ખરેખર અમે કુર્આનને નાઝીલ કર્યું છે, અને ખરેખર અમે તેનું રક્ષણ કરીશું (તેને છેડછાડ અને ખલેલ પહોંચાડવાથી). ઇસ્લામ એ અલ્લાહ તરફથી માનવજાત માટે સંપૂર્ણ અને હેતુપૂર્ણ જીવનશૈલીના સંદેશ સાથેનો ધર્મ છે. મુસ્લિમો તેના પર એકાધિકાર ભોગવતા નથી. અન્ય ધર્મોના અનુયાયીઓ માટે પણ પસંદગી સાથે અને યોગ્ય અભ્યાસ કર્યા પછી પોતે નિર્ણય લેવા માટે ખુલ્લું છે. સંભવ છે કે અન્ય માન્યતાઓના ગ્રંથો આટલા લાંબા સમય સુધી મૂળ સ્વરૂપમાં સાચવી ન શકાય. પછીની પેઢીઓ, સામાજિક-આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રાથમિકતાઓના પ્રભાવના પરિણામે મૌલિકતાને એટલી હદે ખલેલ પહોંચાડી શકે છે કે લોકોએ ભગવાનની સત્તા અને સત્તા માટે ભાગીદારોને સ્થાન આપવાનું શરૂ કર્યું. મુસ્લિમો પણ માને છે કે સર્વશક્તિમાનની ખુશી સુધી પહોંચવા માટેનો સાચો અને સીધો માર્ગ ફક્ત તેના આદેશોનો સીધો અમલ કરવાનો તેના પ્રોફેટ દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. જો અન્ય ધર્મોના અનુયાયીઓ તેમના પોતાના પુસ્તકોને તેના મૂળ સ્વરૂપમાં સમજશે અને અનુસરશે, તો તે ચોક્કસપણે તેમને ધર્મના પ્રકાશ તરફ દોરી જતા સત્ય માર્ગની શોધમાં મદદ કરશે અને માર્ગદર્શન આપશે. દરેક ધર્મનો મૂળ અને મૂળભૂત ઉપદેશ એ ભગવાનની એકતા, તેમની સત્તામાં કોઈપણ પ્રકારની ભાગીદારીનો અસ્વીકાર અને તેમની દિશાઓને આધીન રહી છે. જીવનના પરિણામનો પણ તે ઉપદેશોમાં હંમેશા સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તે સારા કાર્યો માટે સ્વર્ગ અને નરકની આગ અને ક્રોધ દૈવી આદેશોના ઉલ્લંઘન માટે છે.
પ્રશ્ન ૩. શું તમે મુસ્લિમો રામ, કૃષ્ણ, મહાવીર, બુદ્ધ અને શીખ ગુરુઓ અને અન્ય ધર્મોના સમાન અન્ય દૈવી વ્યક્તિત્વોને ભગવાન અથવા તેમના અવતાર અથવા તેમના પ્રેષિત માનો છો ?
જવાબ : સર્વશક્તિમાન અલ્લાહ તમામ લાક્ષણિકતાઓ જેમ કે તેનું એક હોવું, કોઈપણ ભાગીદાર વિના, ૯૯ વિવિધ નામો દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલ શક્તિ અને ગુણોમાં સમાન કોઈપણ નથી. તે મૂળભૂત આધાર બનાવે છે ઇસ્લામિક આસ્થાના આધારે. પવિત્ર પયગંબરને સંબોધતા, અલ્લાહે પોતે તેમના વિશિષ્ટ સર્વોચ્ચ લક્ષણોનું વર્ણન કર્યું છે જેનું વર્ણન અધ્યાય ‘અલ-ઇખ્લાસ’માં નીચે પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છેઃ
“કહો (ઓ મોહમ્મદ!)ઃ તે અલ્લાહ છે, એક છે; અલ્લાહ શાશ્વત, સંપૂર્ણ છે; તે જન્મતો નથી, કે તે જન્મ્યો નથી; અને તેના જેવું કોઈ નથી.”
આમ, એક મુસ્લિમ રામ, કૃષ્ણ, મહાવીર, બુદ્ધ, શીખ ગુરુ કે અન્ય કોઈને પણ ભગવાન માની શકે નહીં. તેઓ આપણા ભાઈ-દેશવાસીઓ દ્વારા આદરણીય એવા જાણીતા માનવીઓ છે. અમે પણ એટલા માટે તેમનું સન્માન કરીએ છીએ. મુસ્લિમો આપણા પોતાના પયગંબરને પણ ભગવાન માનતા નથી. મનુષ્યને મનુષ્ય તરીકે ગણવામાં આવે છે, તેમના માતાપિતાને જન્મ આપે છે જેઓ પણ મનુષ્યની તમામ વિશેષતાઓ ધરાવે છે. તેમના જીવનસાથી, બાળકો અને પરિવાર પણ હતા. તેઓ અન્ય મનુષ્યની જેમ તમામ દુન્યવી જરૂરિયાતો વહન કરે છે. જ્યારે અલ્લાહ સર્વશક્તિમાન, બ્રહ્માંડના સર્જક, સર્વવ્યાપી અને સર્વશક્તિમાન આવા તમામ માનવ લક્ષણો, દુન્યવી અવલંબન, જરૂરિયાતો અને જોડાણોથી ઉપર છે. વિવિધ પયગંબરોનો પરિવાર હતો, માતાપિતાથી જન્મ થયો હતો અને બાળકો પણ હતા. તેમાંથી કોઈએ ક્યારેય ભગવાન, ભગવાન, સર્વશક્તિમાન અથવા આ વિશ્વમાં કોઈપણ વસ્તુના સર્જક હોવાનો દાવો કર્યો નથી. પ્રોફેટ ઈસા (અ. સ.) અથવા ઈસુ, જે નજીકના ભૂતકાળમાં થયા હતા (પયગંબર મોહમ્મદ (સ.અ.વ.)ના લગભગ ૫૭૦ વર્ષ પહેલા) તેમણે પણ આવો દાવો કર્યો ન હતો. તેમણે કહ્યું હતું કેઃ “શા માટે તમે લોકો મને પવિત્ર કહો છો, અને તે સર્વશક્તિમાન અલ્લાહ છે અને પ્રોફેટ ઝકરિયા (અ.સ.)એ કહ્યું હોવાનું જાણવા મળે છેઃ “સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર વિશ્વના ઈશ્વર છે, અને તે દિવસના પણ. તેનું નામ ‘એકમાત્ર’ હશે. ભારતમાં ઇસ્લામિક પછીના યુગમાં શીખ ધર્મનો જન્મ થયો, જેની સ્થાપના ગુરુ નાનકજી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેમની માન્યતાઓ વિશે, એક શીખ સંશોધક સરદાર તારાસિંહ બેદીએ નીચે પ્રમાણે લખ્યું છેઃ “તેમની (ઈશ્વરની) સત્તા કાયમ રહેવાની છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડ તેના દ્વારા અને તેના તરફથી છે. તે બ્રહ્માંડથી અલગ છે પણ તેનો અંશ છે. તે જન્મ કે મૃત્યુથી ઉપર છે. આખું વિશ્વ તેમની ઈચ્છાને કારણે ટકી રહ્યું છે અને તે કોઈના પર નિર્ભર નથી. એક સંપૂર્ણ મનુષ્ય જ આ જ્ઞાન મેળવી શકે છે.” / (બાબા નાનકજીનું જીવન/૧૦૩)
(ક્રમશઃ)
(સૌ. : મુસ્લિમ મિરર.કોમ)

Related posts
Harmony

હિન્દુ-મુસ્લિમ ચર્ચા : ચાલો એકબીજાને સમજીએ

ભાગ – ૩ ચર્ચા  – સૈયદ ઇલ્યાસ…
Read more
Harmony

હિન્દુ મુસ્લિમ ચર્ચા : ચાલો એકબીજાને સમજીએ

ભાગ – ૨ આતંકવાદીઓનો કોઈ ધર્મ હોતો…
Read more
Harmony

પાટડીના માલવણ ગામે ધર્મની માનેલ હિન્દુ બહેનની દીકરીનાં લગ્નમાંમુસ્લિમ યુવાન અરબાઝખાને મામેરૂં ભર્યું

આજના આ યુગમાં આવો ભાઇ કોઈ ભાગ્યશાળીને…
Read more
Newsletter
Become a Trendsetter

Sign up for Davenport’s Daily Digest and get the best of Davenport, tailored for you.