(એજન્સી) તા.ર૩
સ્વિટ્‌ઝર્લૅન્ડમાં શાંતિ વાટાઘાટો વચ્ચે, યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા તેલ પ્રતિબંધો પર ૬૦ દિવસની હંગામી છૂટ આપી છે. દરમિયાન, ઈરાને જેડી વાન્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓને ફગાવી દીધા છે કે તેહરાન IAEA પરમાણુ નિરીક્ષણ માટે સંમત થયા હતા. સ્વિટ્‌ઝર્લૅન્ડમાં શાંતિ વાટાઘાટો વચ્ચે, યુએસએ ઈરાનના તેલ નિકાસ પરના પ્રતિબંધો હંગામી ધોરણે હટાવી દીધા છે. ઈરાન હવે ૬૦ દિવસના સમયગાળા માટે વિશ્વભરના મોટાભાગના દેશોમાં તેનું તેલ વેચી અને મોકલી શકે છે. આ નિર્ણય સ્વિટ્‌ઝર્લૅન્ડમાં યોજાયેલી ઉચ્ચ-સ્તરીય વાટાઘાટોના પહેલા દિવસ પછી લેવામાં આવ્યો છે, જેને “સકારાત્મક પ્રગતિ” દર્શાવતી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે ઈરાની તેલ અંગે આ છૂટ આપી છે. આ પગલા હેઠળ, ઈરાનને ૨૧ ઓગસ્ટ સુધી તેનું ક્રૂડ ઓઈલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો વેચવાની પરવાનગી છે. આ પગલું ૧૭ જૂનના રોજ વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચે હસ્તાક્ષર કરાયેલ ૬૦-દિવસના કરાર – અથવા સમજૂતી પત્ર (MoU) -નો એક ભાગ છે. ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસેન્ટે ઠ પર લખ્યું, “સ્વિટ્‌ઝર્લૅન્ડમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો મુજબ, ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મુક્ત અને ખુલ્લો માર્ગ સુનિશ્ચિત કરવાનું અને IAEA નિરીક્ષકોને દેશમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવાનું વચન આપ્યું છે.” તેમણે ઉમેર્યું કે ઈરાની તેલ પરના પ્રતિબંધો અસ્થાયી રૂપે હટાવવામાં આવી રહ્યા છે.ઈરાની તેલ પરની મુક્તિમાં શું શામેલ છે ? : યુએસ દ્વારા આપવામાં આવેલી આ મુક્તિ હેઠળ, ઈરાની તેલ ઉત્તર કોરિયા, ક્યુબા અને ક્રિમીઆના અપવાદ સિવાય લગભગ કોઈપણ દેશને વેચી શકાય છે. ચુકવણી યુએસ ડોલરમાં કરી શકાય છે. જો જરૂરી હોય તો, યુએસ પોતે પણ ઈરાની તેલ ખરીદી શકે છે; ખાસ કરીને, યુએસએ ૧૯૭૯થી ઈરાની તેલ ખરીદ્યું નથી.
ભારત માટે આનો અર્થ શું છે ? ઈરાની તેલ પરના પ્રતિબંધો હટાવવા ભારત માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ઐતિહાસિક રીતે ઈરાની તેલનો મુખ્ય ખરીદદાર રહ્યો છે. ૨૦૦૯માં ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં ઈરાનનો હિસ્સો ૧૪% હતો, જે તે સમયે દેશનો બીજો સૌથી મોટો સપ્લાયર હતો. જોકે, ૨૦૧૯માં તત્કાલીન યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કડક પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા, જેના કારણે ભારતે ઈરાની તેલની ખરીદી સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધી હતી. ત્યારબાદ, ભારતે રશિયા પાસેથી તેની તેલ ખરીદીમાં વધારો કર્યો. બાદમાં, અમેરિકાએ રશિયન તેલ પર પ્રતિબંધો લાદ્યા હતા. જોકે, મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે – ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને લગતા – રશિયન તેલ ખરીદી પરના નિયંત્રણો હળવા કરવામાં આવ્યા હતા, અને ભારત હવે રશિયા પાસેથી રેકોર્ડ જથ્થામાં તેલ આયાત કરી રહ્યું છે. ફક્ત જૂન મહિનામાં જ, ભારતે મોસ્કોથી દરરોજ ૨.૬ મિલિયન બેરલ તેલ આયાત કર્યું હતું, જે તેની કુલ આયાતના આશરે ૫૪% છે. વૈશ્વિક પુરવઠાની અછત અને ભાવમાં અસ્થિરતાને ધ્યાનમાં રાખીને, ઈરાની તેલ અંગેની આ ૬૦ દિવસની છૂટ ભારત માટે સ્વાગતના સમાચાર હોઈ શકે છે.શું ભારત ઈરાની તેલ ખરીદી ફરી શરૂ કરશે ? : નિષ્ણાતો માને છે કે સસ્તા અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ ઈરાની ક્રૂડની પહોંચ ભારતનેનોંધપાત્ર રીતે ફાયદો કરશે. આનું કારણ એ છે કે રશિયાથી તેલનું પરિવહન વધુ ખર્ચાળ છે કારણ કે અંતર વધારે છે, જ્યારે ઈરાનથી તેલનું પરિવહન વધુ આર્થિક રહેશે. ભારત તેની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે તેના ઉર્જા સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યીકરણ કરવાનો લક્ષ્ય રાખે છે. આ ૬૦-દિવસની વિન્ડો ભારતને નવા સોદાઓ પર વાટાઘાટો કરવાની અને સપ્લાય ચેઇન સ્થાપિત કરવાની તક પૂરી પાડી શકે છે. નોંધનીય છે કે ગયા વર્ષે ઈરાની સંસદ દ્વારા ઘડવામાં આવેલા કાયદાએ ૈંછઈછ સાથેના સહયોગમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને નિયમિત નિરીક્ષણો બંધ કરી દીધા હતા. જો કે, ૈંઇદ્ગછને ટાંકીને અહેવાલો દર્શાવે છે કે યુએન પરમાણુ નિરીક્ષક સાથેના સંબંધો ક્યારેય સંપૂર્ણપણે તોડી નાખવામાં આવ્યા ન હતા. કાયદો હજુ પણ ૈંછઈછ નિરીક્ષકોને “સક્રિય પરમાણુ સ્થળો” – જેમાં બુશેહર પરમાણુ પાવર પ્લાન્ટનો સમાવેશ થાય છે – સુધી પહોંચવાની મંજૂરી આપે છે, જોકે આવી ઍક્સેસ કેસ-બાય-કેસ આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. તેમ છતાં, ઈરાની તેલ સામે પ્રતિબંધો પર આ ૬૦-દિવસની છૂટ કામચલાઉ છે. જો વાટાઘાટો આગળ વધે અને ઈરાન તેની પ્રતિબદ્ધતાઓ પૂર્ણ કરે, તો વધુ પ્રતિબંધોમાં રાહત મળી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, જો વાટાઘાટો નિષ્ફળ જાય, તો અગાઉના કડક પ્રતિબંધો ફરીથી લાદવામાં આવી શકે છે. હાલ માટે, અમેરિકાના આ નિર્ણયથી ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાને થોડી રાહત મળશે અને ભારત જેવા દેશોને સસ્તું તેલ ખરીદવાનો વિકલ્પ મળશે.