મહાન લોકો સાથે જોડાવાના ત્રણ રસ્તા છે, જેમ તેઓ પોતે આપણને કહે છે. પ્રથમ, તેમના કદમ પર આગળ વધતાં તેમના કરતા થોડા આગળ જાઓ. બીજું, તેમના ખભા પર ઊભા રહો અને આગળ જુઓ. ત્રીજું, તેમના ખભાનો ઉપયોગ સ્પ્રિંગબોર્ડ તરીકે કરો અને આગળ કૂદકો લગાવો. અલ્લામા હમીદ ઉદ્દીન ફરાહીએ ત્રીજો રસ્તો પસંદ કર્યો અને તેઓ ત્યાં અટક્યા નહીં; તેઓ ખૂબ આગળ ગયા હતા.
ફરાહી એક શોધક હતા, તેમની આસપાસના ખળભળાટથી બેધ્યાન હતા. તેઓ ભયથી અવિચલિત, અજાણ્યા પ્રદેશોમાં સાહસ કરતા હતા. આ જ તેમને અસાધારણ બનાવે છે.જ્યારે ઇકબાલે ભારતીય ઉપખંડમાં મુસ્લિમ રાજકીય શક્તિની ચર્ચા કરી, ત્યારે મુહમ્મદ પિકથલનો મત અલગ હતો. પિકથલ માનતા હતા કે મુસ્લિમ સમાજ ખૂબ જ અધોગતિગ્રસ્ત હતો અને તેના પુનઃપ્રાપ્તિ માટે તમામ પ્રયત્નોની જરૂર હતી. તેમના માટે, આવી ક્ષીણ સ્થિતિમાં રાજકીય સત્તા માટેનો કોઈપણ સંઘર્ષ મૂર્ખામીભર્યો હતો. ફરાહીએ, તેમના વ્યક્તિત્વના શાંત ધ્યાન સાથે, બીજો માર્ગ રજૂ કર્યો હતો અને તે જ્ઞાનનો માર્ગ હતો. ફરાહી માટે, બાકીનું બધું આ શોધમાંથી ઉદભવ્યું હતું.આનો અર્થ એ નથી કે અન્ય લોકો જ્ઞાનનું પુનર્ગઠન કરવાની જરૂરિયાતથી અજાણ હતા. સર સૈયદ, શિબલી, ઇકબાલ, અબુલ કલામ અને અન્ય મુસ્લિમ બૌદ્ધિકો જેવા નેતાઓ મુસ્લિમ જ્ઞાનને પુનર્જીવિત કરવાના મહત્વને ઓળખતા હતા. જો કે, ફરાહી અલગ હતા. જ્યારે અન્ય લોકો મુસ્લિમ વિશ્વના ઇતિહાસ અને વિજ્ઞાન સાથે ઊંડાણપૂર્વક સંકળાયેલા હતા, ત્યારે ફરાહીએ કુર્આનને મુસ્લિમ જ્ઞાનના કેન્દ્રમાં રાખ્યું. તેમણે ફક્ત કુર્આન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, બાકીની દરેક વસ્તુને ગૌણ બનાવી હતી.  જો કે આપણામાંથી ઘણા ભાવનાત્મક અર્થમાં કુર્આનની સર્વોચ્ચતાનો દાવો કરે છે, આપણે ઘણીવાર વિવિધ રીતે તેની સાર્વભૌમત્વ સાથે સમાધાન કરીએ છીએ. પરંપરા, ઇતિહાસ, ન્યાયશાસ્ત્ર, રહસ્યવાદ, ફિલસૂફી અને સામ્રાજ્યની સતત દેખાતી છબી દ્વારા, આપણે કુર્આનમાં તે શોધીએ છીએ. જો કે, ફરાહીએ આ વિક્ષેપોમાંથી પોતાના મનને દૂર કર્યું અને કુર્આનને તેના પોતાના લેન્સ દ્વારા જોવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે તેની ભાષાને સમજ્યા અને તેને સુસંગત રીતે રજૂ કર્યું. આ એક સ્મારક શોધ હતી. પરંતુ આ સુસંગતતાનો અર્થ શું છે ? ચાર્લ્સ મેકેની માસ્ટરપીસ “એક્સ્ટ્રાઓર્ડિનરી પોપ્યુલર ડિલ્યુઝન એન્ડ ધ મેડનેસ ઓફ ક્રાઉડ્‌સ” માનવ વૃત્તિઓ પર એક રસપ્રદ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. તે એક નાવિક અને તેની માતા વચ્ચેના વિનિમય દ્વારા સમજાવે છે કે આપણે કેવી રીતે અદભુતને પ્રેમ કરીએ છીએ અને સત્યને નકારીએ છીએ. નાવિક તેની માતાને કહે છે કે, જ્યારે આપણે રેખા પાર કરી રહ્યા હતા ત્યારે અમે એક માછલીને સમુદ્રમાંથી બહાર નીકળતી અને અમારા વહાણ પર ઉડતી જોઈ. તેની માતા અવિશ્વાસથી જવાબ આપે છે કે, તમે જૂઠા છો! દરિયાઈ જીવનની એક સરળ હકીકત તેને સંપૂર્ણપણે ખોટી લાગી હતી.તેણીના શંકાને સમજીને પુત્ર કહે છે કેઃ અમે તેનાથી પણ વધુ અદભુત વસ્તુઓ જોઈ. માતા, રસપ્રદ રીતે પરંતુ હજુ પણ શંકાસ્પદ, જવાબ આપે છે કે, “આપણે તેમને સાંભળીએ અને જો તમે કરી શકો તો સત્ય કહીએ. પુત્ર આગળ કહે છે કે, જ્યારે અમે લાલ સમુદ્ર પર સફર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અમારા કેપ્ટને નક્કી કર્યું કે તેને રાત્રિભોજન માટે માછલી જોઈએ છે. તેથી, અમે અમારી જાળ ફેંકી, અને પહેલી જ મુસાફરીમાં, અમે હીરાથી જડિત સોનેરી રથનું ચક્ર લાવ્યા. આ માતાની જિજ્ઞાસાને ઉત્તેજિત કરે છે. કેપ્ટને તેના વિશે શું કહ્યું? એવું તેણી પૂછે છે. પુત્ર જવાબ આપે છે કે, તેણે કહ્યું હતું કે તે ફારુનના રથના પૈડામાંથી એક હતું, જે લાલ સમુદ્રમાં પડેલું હતું, કારણ કે તે દુષ્ટ રાજા ઇઝરાયેલીઓનો પીછો કરતી વખતે ડૂબી ગયો હતો.  આ કાલ્પનિક વાર્તા માતાને સંતોષ આપે છે, જે કહે છે કે, મને આવી વાર્તાઓ કહો,અને હું તમારી વાત માનીશ; પરંતુ ઉડતી માછલી જેવી વસ્તુઓ વિશે ક્યારેય મારી સાથે વાત ન કરો!મેકે આ વાર્તા સાથે એવો નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે “અદભુત ખોટા” અને “અદભુત સાચા” વચ્ચેની સ્પર્ધામાં, ખોટા ઘણીવાર જીતે છે. જ્યારે ફરાહીના વિચારો લાગુ કરવામાં આવે છે અને તેની શોધો પ્રકાશમાં લાવવામાં આવે છે, ત્યારે સાચું મન પણ પાછળ હટી જાય છે. તેનું કાર્ય ઉડતી માછલીની જેમ જ મૂળ વિચારોને વિક્ષેપિત કરે છે, જેને ઘણા લોકો રથના ચક્રને સ્વીકારતી વખતે નકારે છે. અદભુત નીરસતા વારંવાર અદભુત તેજને ગ્રહણ કરે છે.આજની દુનિયામાં, જ્યાં ઇસ્લામ અને સત્તાનું રાજકારણ ગૂંચવાયેલા છે, ત્યાં ફરાહીની આંતરદૃષ્ટિનો ઉપયોગ કરવો બમણું પડકારજનક છે. સ્થિર મન ફક્ત ઉડતી માછલીને બરતરફ કરી શકે છે. જો કે, શક્તિ અને ઉન્માદથી નશામાં રહેલું મન વધુ આગળ વધીને તેનો નાશ કરી શકે છે. ફરાહીની મહાનતાની સામાન્ય સ્વીકૃતિઓ સરળતાથી મળે છે અને ઘણીવાર તેને સ્વીકારવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ઊંડાણપૂર્વક છવાયેલા વિચારો અને આદર્શો પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે શિષ્ટાચાર ભૂલી જાય છે. અહીં, ફરાહીનું પાત્ર તેમના જ્ઞાન જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. જે લોકો તેમને જાણતા હતા તેઓએ જોયું કે કોણ મોટું છે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હતુંઃ તેમનું જ્ઞાન કે તેમની ધર્મનિષ્ઠા. તેમનું પવિત્ર હૃદય એક દાર્શનિકના મન સાથે ભળી ગયું હતું. જ્યારે ફરાહીએ કુર્આનના લખાણની સુસંગતતાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, ત્યારે શરૂઆતમાં અવિશ્વાસુ શિબલી  વધુ ચર્ચાઓ દ્વારા શિબલીએ આ વિચારની યોગ્યતાને ઓળખી. ફરાહીને લખેલા તેમના એક પત્રમાં, તેમણે લખ્યું કેઃ હવેથી, હું આયાતોના ક્રમ પર ધ્યાન આપીને કુર્આનનો અભ્યાસ કરીશ અને તમારી પાસે પાછો આવીશ. આ નમ્રતા, ખાસ કરીને એવા વ્યક્તિ તરફથી જેણે એક સમયે ફરાહીને શીખવ્યું હતું, તે નોંધપાત્ર છે. મહાનતાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે સમજદાર મન અને તેને સ્વીકારવા માટે નિષ્પક્ષ હૃદય બંનેની જરૂર પડે છે. શિબલીને સમજાયું કે લાલ સમુદ્રમાં ઉડતી માછલી ખરેખર વાસ્તવિક હતી. શિબલીએ પાછળથી હમીદને લખ્યું કેઃ મેં સૂરા અબુ લહબ પરના તમારા ભાષ્ય અને તમારા કાર્ય જુમ્હરતુલ બલાગાહના ભાગોને વિચારપૂર્વક વાંચ્યા છે. હું તમને અભિનંદન આપું છું. આ માટે બધા મુસ્લિમોએ તમારા આભારી હોવા જોઈએ. શિબલીને ફરાહીની શોધોના પ્રકાશમાં જૂના વિચારોને સ્થાનાંતરિત કરવામાં કોઈ વાંધો ન હતો. સત્ય શોધનારાઓ કોઈ મૂર્તિઓ રાખતા નથી. તેઓ ફક્ત એક ક્રોસ વહન કરે છે જેના પર પૂર્વગ્રહ અને છુપાયેલા આદરને વધસ્તંભ પર ચઢાવવામાં આવે છે. સત્યની શોધમાં, પ્રિય વિચારો ગુમાવવાથી કોઈ ફરક પડતો નથી. સત્ય પોતે જ મહત્વનું છે. આ શોધ નમ્રતા લાવે છે, અને આ માર્ગ પર મેળવેલ જ્ઞાન પોષણ અને પુનર્જીવિત કરે છે, જેમ કે સૂકી જમીન પર વરસાદ, આગ સળગાવવાને બદલે વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. આજે, ઇસ્લામના નામે હિંસા ભડકાવનાર ઉપદેશકો અને ડેમાગોગ્સ દ્વારા સતત ભ્રમણાઓ દ્વારા તેમાં બળતણ ઉમેરવામાં આવે છે, જે લાલ સમુદ્રમાં ફારુનના રથ જેવી વાર્તાઓ છે. આ સામૂહિક ગાંડપણમાં કાશ્મીરનો સમાવેશ થાય છે, જ્યાં આપણે ભાગીદાર છીએ. ફરાહીને આપણા ભ્રમણાઓને સંતોષવામાં કોઈ રસ નહીં હોય. તે ફક્ત એટલું જ કહેતા હતા કે લાલ સમુદ્રમાં ઉડતી માછલી સત્ય હતી.                                                                                               (સૌ. : મુસ્લિમ મિરર)