‘આપણી પાસે ચોક્કસપણે ઊંચા ભાવ હશે,’ ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને મે મહિનામાં ચેતવણી આપી હતી, ‘આપણે લડી રહ્યા છીએ અને આપણે આ મુશ્કેલી સ્વીકારવી જ જોઈએ’
(એજન્સી) દુબઈ, તા.૩
ઈરાનમાં વાર્ષિક ધોરણે ફુગાવો મે મહિનામાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અદ્રશ્ય સ્તરે પહોંચ્યો હતો, જે સરેરાશ ઈરાનીઓ જે આર્થિક પીડાનો સામનો કરી રહ્યા છે તે દર્શાવે છે કારણ કે ઈસ્લામિક રિપબ્લિક ઈઝરાયેલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેના યુદ્ધને ફરીથી શરૂ કરવાની ચિંતા કરે છે. ઈરાનની સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા સોમવારે રજૂ કરાયેલ એક અહેવાલમાં ઈરાનીઓ ખરીદી કરતા, ટેક્સી માટે ચૂકવણી કરતા અથવા મેડિકલ ક્લિનિકની મુલાકાત લેતા પહેલા શું જાણે છે તેની પ્રથમ સત્તાવાર સ્વીકૃતિ રજૂ કરવામાં આવી છેઃ યુદ્ધ અને તેની ફરી શરૂ થવાની આસપાસની અનિશ્ચિતતાથી રિયાલ ચલણને નુકસાન થયું છે. દરમિયાન, લાંબા સમયથી આર્થિક ગેરવહીવટ અને સરકારી ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યાઓ પણ ઈરાનના તેલ-સમર્થિત અર્થતંત્રને નીચે ખેંચી રહી હોય તેવું લાગે છે કારણ કે તે યુએસ નૌકાદળના નાકાબંધી હેઠળ છે. ભૂતકાળમાં આર્થિક દબાણથી રાષ્ટ્રવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો થયા છે, જે ઈરાનની ધર્મશાહી જાન્યુઆરીમાં પ્રદર્શનકારીઓ પર થયેલા કડક કાર્યવાહીમાં ૭,૦૦૦થી વધુ લોકોના મોત થયા ત્યારથી ટાળવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, કાર્યકરોના અંદાજ મુજબ. પરંતુ કટ્ટરપંથીઓ બંદૂક સંભાળવાની વર્કશોપ યોજી રહ્યા છે અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલના પડછાયા હેઠળ લગ્નોનું આયોજન કરી રહ્યા છે, તેમ છતાં નિષ્ણાતો નોંધે છે કે જો લોકો પોતાના પરિવારોને ખવડાવવા માટે હાર માને તો નવા પ્રદર્શનો ઉભરી શકે છે. “મને કોઈ શંકા નથી કે જો ટ્રમ્પ (ઔપચારિક શાંતિ કરાર વિના ઈરાન) જશે … તો સંભવતઃ, આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓને કારણે આપણે ઉનાળાના અંત સુધીમાં જાન્યુઆરી જેવું કંઈક જોઈશું,” વિશ્લેષક મોહસેન જલીલવંદે ઈરાનની ફરારુ ન્યૂઝ વેબસાઇટ દ્વારા પ્રકાશિત એક વિડિઓમાં જણાવ્યું હતું. ઈરાનની સેન્ટ્રલ બેંકે જણાવ્યું હતું કે ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક, જે માલ અને સેવાઓના બાસ્કેટને માપે છે, તે મે મહિનામાં પાછલા વર્ષની તુલનામાં ૭૭.૨ ટકા પર પહોંચ્યો હતો. તેણે ઉમેર્યું હતું કે આ દર એપ્રિલ કરતાં ૮.૫ ટકા વધારે છે. દૈનિક અને સામાન્ય જરૂરિયાતો – જેમ કે દવા, ટેક્સી ભાડા, તમાકુ અને સંદેશાવ્યવહાર ફી – માં ફુગાવો પાછલા વર્ષ કરતાં ૧૧૩.૮ ટકા વધ્યો છે. ૧૯૪૨માં બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ઈરાનમાં ફુગાવો વધુ ખરાબ થયો હતો, જે બ્રિટિશ અને સોવિયેત સંઘ દ્વારા દેશ પર આક્રમણ કરીને તેની રેલ્વે કબજે કરવાથી શરૂ થયો હતો, જેના કારણે ખાદ્ય પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો હતો. નબળા પાકને કારણે ખોરાકનો અભાવ વધુ ખરાબ થયો હતો, જેના કારણે અતિ ફુગાવો અને દુષ્કાળ પડ્યો હતો. ભૂખમરો અને ટાઇફસ ફાટી નીકળવાથી ઘણા લોકો માર્યા ગયા હતા. ઈરાનમાં એક ખાનગી આર્થિક થિંક ટેન્ક, બમદાદ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇકોનોમિક સ્ટડીઝે વર્તમાન આંકડાઓને “બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીનો અભૂતપૂર્વ દર” ગણાવ્યા હતા. ઈરાનની સેન્ટ્રલ બેંકે આંકડાઓનું મહત્વ સ્વીકાર્યું નથી. આ વર્ષે હવાઈ હુમલાઓએ ઈરાની વ્યવસાયો અને તેના તેલ ઉદ્યોગને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. દરમિયાન, યુએસ નાકાબંધી આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરી રહેલા ઈરાની ક્રૂડ ઓઇલ શિપમેન્ટને નિશાન બનાવી રહી છે, જે સખત આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. લડાઈ થોભાવ્યા પછી પણ સંઘર્ષ કરી રહેલા વ્યવસાયો દ્વારા કર આવકમાં ઘટાડો થયો છે. ૨૦૧૫માં ૩૨,૦૦૦થી ૧ ડોલરના ભાવે વેપાર થતો રિયાલ હવે ૧.૭ મિલિયનથી ૧ ડોલરના ભાવે વેપાર કરે છે. “આપણી પાસે ચોક્કસપણે ઊંચા ભાવ હશે,” ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને મે મહિનામાં ચેતવણી આપી હતી. “આપણે લડી રહ્યા છીએ અને આપણે આ મુશ્કેલી સ્વીકારવી જ જોઈએ.” ૨૦૧૭ અને ૨૦૧૮માં, ખાદ્યપદાર્થોના વધતા ભાવે પ્રદર્શનો થયા હતા જેમાં ૨૦થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હતા અને સેંકડોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સરકારી સબસિડીવાળા ગેસોલિનના ભાવમાં વધારાને કારણે વિરોધ પ્રદર્શનો થયા હતા જેમાં ૩૦૦થી વધુ લોકો માર્યા ગયા હોવાના અહેવાલ છે. ત્યારબાદ આ વર્ષની શરૂઆતમાં રિયાલ પર વિરોધ પ્રદર્શનો થયા, જે ૧૯૭૯ની ક્રાંતિ અને ત્યારબાદના અરાજક વર્ષો પછી ઇસ્લામિક રિપબ્લિકને હચમચાવી નાખનારા સૌથી તીવ્ર પ્રદર્શનો હતા. તહેરાન સ્થિત અર્થશાસ્ત્રી સઈદ લીલાઝે એસોસિએટેડ પ્રેસ સાથે વાત કરતા ચેતવણી આપી હતી કે ઈરાનમાં વાર્ષિક ફુગાવો ૮૦ ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. તેમણે કહ્યું, “ઈરાનનો સમાજ ૨૫ ટકાથી વધુ વાર્ષિક ફુગાવાને સહન કરી શકતો નથી.”