મરાઠવાડાના દલિત રસોડાઓમાં દાળ, શાકભાજી અને માંસ ઘણીવાર એકસાથે જોવા મળે છે
(એજન્સી) તા.૨૧
૧૯૬૦ના દાયકામાં મહારાષ્ટ્રના ઉસ્માનાબાદ તાલુકાના ખામગાંવ ગામમાં જ્યારે શાહુ પાટોલે મોટા થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને યાદ છે કે તે સમયે તુવેરની દાળ મેળવવી કેટલી મુશ્કેલ હતી. ૧૯૬૦ના દાયકાના મધ્યમાં, સતત બે દુષ્કાળને કારણે સર્જાયેલી ખાદ્ય કટોકટીને લીધે કઠોળ દુર્લભ અને મોંઘા થઈ ગયા હતા. સરકારી આંકડા મુજબ, ૧૯૬૪થી ૧૯૬૭ વચ્ચે તુવેરની દાળનું ઉત્પાદન ૧.૮૯ મિલિયન ટનથી ઘટીને ૧.૧૩ મિલિયન ટન થઈ ગયું હતું. તેથી, વેપારીઓ તુવેરની દાળને બદલે ‘લાખ’ (એક પ્રકારનું કઠોળ – ન્ટ્ઠંરઅિેજ જટ્ઠૈંદૃેજ) વેચતા હતા. તુવેર પાકવા માટે છ મહિનાથી વધુ સમય લેતો હતો, જ્યારે આ ‘લાખ’ નામનું કઠોળ દુષ્કાળ સામે ટકી રહેતું અને સસ્તું હતું, તેથી વેપારીઓ તુવેરની દાળમાં તેની ભેળસેળ કરતા હતા. આ સ્થિતિ ત્યારે હતી જ્યારે ભારત સરકારે ૧૯૬૧માં જ ‘લાખ’ના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો, કારણ કે સ્વાદમાં સહેજ કડવી લાગતી આ દાળ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી હતી. તેનાથી ‘લેથિરિઝમ’ (ઙ્મટ્ઠંરઅિૈજદ્બ) નામનો રોગ થતો હતો, જે ચેતાતંત્ર અને હાડપિંજરને કાયમી નુકસાન પહોંચાડતો હતો (ઘણા લોકો તેના કારણે પગથી લકવાગ્રસ્ત થઈ ગયા હતા). કેટલાક રાજ્યોમાં આવા જોખમી વિકલ્પોનો વપરાશ ચાલુ રહ્યો, તે દર્શાવે છે કે લોકોના આહારમાં દાળ કેટલી અનિવાર્ય ગણાતી હતી. ‘દલિત કિચન્સ ઓફ મરાઠવાડા’ (૨૦૨૪) પુસ્તકના લેખક, ૬૩ વર્ષીય શાહુ પાટોલે કહે છે, “જ્યારે માંસ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યારે અમે દાળ પર નિર્ભર રહેતા હતા.” તેઓ ઉમેરે છે કે આજે તુવેર, મગ, ચણા, મસૂર, અડદ, મટકી, ચોળી અને વટાણા તેમના મુખ્ય આહારનો ભાગ છે. તેમના ગામમાં, ખેતમજૂરોને તેમની મજૂરીના બદલામાં પાકનો હિસ્સો આપવાની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પ્રથા છે.