(એજન્સી) તા.૭
ગુરૂગ્રામના ૧૭ વર્ષીય અક્ષિત ખેરા કહે છે, “મારી પાસે કોઈ વર્કશોપ નહોતી, એન્જિનિયરોની ટીમ નહોતી કે મોટું બજેટ પણ નહોતું. મારી પાસે માત્ર એક પ્રશ્ન હતો, શાળામાં શીખેલા ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્રનું જ્ઞાન હતું અને કંઈક નવું જાણવાની ભારે જિજ્ઞાસા હતી.” જ્યારે મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ ૧૨ની બોર્ડની પરીક્ષાઓની તૈયારીમાં વ્યસ્ત છે, ત્યારે અક્ષિતે પોતાની આ જિજ્ઞાસાને એક કાર્યરત સૌર-સંચાલિત થ્રી-વ્હીલરમાં પરિવર્તિત કરી દીધી છે. ગુરૂગ્રામની ‘હેરિટેજ ઇન્ટરનેશનલ એક્સપિરિએન્શિયલ સ્કૂલ’ના વિદ્યાર્થી અક્ષિતે એક બહુહેતુક થ્રી-વ્હીલર બનાવ્યું છે. તેમાં હવામાન સામે રક્ષણ આપે તેવી બે બેઠકોવાળી કેબિન, સામાન રાખવા માટે એક બોક્સ (કાર્ગો બોક્સ) અને ૪૦૦ વોટની ક્ષમતા ધરાવતી સોલર પેનલવાળી છત (કેનોપી) છે. ૧ લાખ રૂપિયાના લક્ષિત બજેટમાં વિકસાવવામાં આવેલા આ વાહનનો કુલ ખર્ચ ૧,૦૨,૫૩૬ રૂપિયા થયો છે અને તેનો સંચાલન ખર્ચ પ્રતિ કિલોમીટર માત્ર ૧૩ પૈસા જેટલો અંદાજવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ વિચાર કોઈ પ્રયોગશાળા કે એન્જિનિયરિંગ વર્કશોપમાંથી નથી આવ્યો. આ પરિવાર સ્થળાંતર કરીને ગુરુગ્રામ આવ્યો હતો અને અહીંના મોંઘા પરિવહન ખર્ચને કારણે મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યો હતો. પરિવારના મોભી ડ્રાઈવર તરીકે કામ કરતા હતા અને માલસામાનની હેરફેર કરતા હતા. ઇલેક્ટ્રિક લોડર (માલવાહક વાહનો)નો સંચાલન ખર્ચ ઓછો હતો, પરંતુ તેની ખરીદ કિંમત ૧.૫ લાખથી ૨ લાખ રૂપિયા જેટલી હોવાથી તે આ પરિવારની પહોંચની બહાર હતી. “મેં લગભગ ૨૦ વધુ પરિવારો સાથે વાત કરી, અને તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે એક એવા વાહનની ખરેખર જરૂર છે જે પરવડે તેવું હોય, જેનો ચલાવવાનો ખર્ચ ઓછો હોય અને જે વિવિધ હેતુઓ માટે ઉપયોગી થઈ શકે,” અક્ષિત કહે છે. તે એક એવું વાહન બનાવવા માંગતા હતા જે માલસામાનની હેરફેર કરી શકે, મુસાફરોને બેસાડી શકે અને પરિવારો પર વધારાનો આર્થિક બોજ નાખ્યા વિના તેમની રોજિંદી પરિવહન જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે. “હું શરૂઆતથી જ સ્પષ્ટ હતો કે મારે કંઈક એવું બનાવવું છે જે કામ કરે, માત્ર કોઈ સિમ્યુલેશન નહીં,” તેઓ કહે છે. તેમની શરૂઆતની યોજના સંપૂર્ણપણે સૌર ઊર્જાથી ચાલતું વાહન વિકસાવવાની હતી. પરંતુ, ઋતુ પ્રમાણે સૂર્યપ્રકાશની ઉપલબ્ધતા અને વાહને કાપવાનું અંતર ધ્યાનમાં લેતા, એ સમજાયું કે સંપૂર્ણપણે સૌર ઊર્જા પર નિર્ભર રહેવું વ્યવહારૂ નહીં હોય. તેથી, તેમણે ‘સોલર-આસિસ્ટડ’ (સૌર ઊર્જાથી મદદ મેળવતું) ડિઝાઈન પસંદ કરી. આ વાહન માટે તેમણે ૧ લાખથી ૧.૨ લાખ રૂપિયાની કિંમત, ૫૦ પૈસા પ્રતિ કિલોમીટરથી ઓછો ચલાવવાનો ખર્ચ, ૩૦૦ કિલો સુધીની વહન ક્ષમતા અને બે વ્યક્તિ બેસી શકે તેવી બેઠક વ્યવસ્થાનું લક્ષ્ય રાખ્યું.૧૭ વર્ષના યુવાને આટલી ઓછી કિંમત કેવી રીતે જાળવી રાખી ? સુરક્ષા કે ગુણવત્તા સાથે બાંધછોડ કર્યા વિના વાહનને પરવડે તેવું (કિંમતમાં સસ્તું) રાખવું એ અક્ષિત માટેના સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક હતો. શરૂઆતનો અંદાજ લગભગ ૧.૩૫ લાખ રૂપિયા હતો. ખર્ચ ઘટાડવા માટે, તેમણે વાહનની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોનું મૂલ્યાંકન કર્યું અને તે મુજબ તેના વિવિધ ભાગો (કમ્પોનન્ટ્સ)માં ફેરફાર કર્યા. તેમણે લેડ-એસિડ બેટરીને બદલે લિથિયમ-આયન બેટરી પસંદ કરી, કારણ કે તેનું આયુષ્ય લાંબુ છે અને પર્યાવરણ પર તેની અસર ઓછી પડે છે. વાહન ચલાવવાના ખર્ચ વિશે સમજાવતા અક્ષિતે કહ્યું કે, ૫૦ કિમીનું અંતર કાપવા માટે આ વાહન લગભગ ૨.૪૬ ાઉર વીજળી વાપરે છે. સોલર ઊર્જા દ્વારા તેની વીજળીની જરૂરિયાતનો લગભગ ૬૩ ટકા હિસ્સો પૂરો થતો હોવાથી, વીજળીનો અંદાજિત ખર્ચ પ્રતિ કિલોમીટર માત્ર ૧૩ પૈસા જેટલો થાય છે. એન્જિનિયરિંગ ગણતરીઓ ઉપરાંત, પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા માટે તૈયાર ફેબ્રિકેટર શોધવો પડકારજનક સાબિત થયો. અક્ષિતે ગુરૂગ્રામ, દિલ્હી અને ફરીદાબાદમાં એક ડઝનથી વધુ વર્કશોપની મુલાકાત લીધી અને પછી અરૂણને શોધ્યો, જે વાહન બનાવવામાં મદદ કરવા સંમત થયો.