ગાઝી જલાલુદ્દીનના અવસાનના મહિનાઓ બાદ, તેમના બે પુત્રો માટે શિક્ષકોનો પગાર ચૂકવવો, મધ્યાહન ભોજન પૂરું પાડવું અને છોકરીઓ માટે રહેણાંક શાળા બનાવવાનું તેમના પિતાનું સ્વપ્ન સાકાર કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે

(એજન્સી) તા.૨૯
ગાઝી જલાલુદ્દીન કોલકાતામાં ટેક્સી ચલાવતા હતા, પરંતુ તેમના જીવનનું મુખ્ય લક્ષ્ય વંચિત પરિવારોના બાળકોને શિક્ષણ પૂરું પાડવાનું હતું. તેમણે ત્રણ શાળાઓની સ્થાપના કરી હતી – બે સુંદરબન નજીક અને એક નરેન્દ્રપુરમાં. તેમના આ કાર્યની નોંધ અનેક અખબારો અને સમાચાર માધ્યમોએ લીધી હતી, એટલું જ નહીં, તેઓ અમિતાભ બચ્ચન દ્વારા સંચાલિત ‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’ કાર્યક્રમમાં પણ જોવા મળ્યા હતા. જલાલુદ્દીનનું આ વર્ષે ૯મી જાન્યુઆરીએ અવસાન થયું અને તેમણે જે સ્વપ્નને સાકાર કર્યું હતું, તે આજે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. જલાલુદ્દીનના નાના પુત્ર ઇસ્રાફિલ ગાઝીએ ‘માય કોલકાતા’ (My Kolkata)ને જણાવ્યું, “અમે મધ્યાહન ભોજન માટે ભંડોળની ભારે અછતનો સામનો કરી રહ્યા છીએ અને શાળાઓની આર્થિક સ્થિતિ હાલમાં ખૂબ જ નબળી છે.” ઇસ્રાફિલ તેમના પિતા દ્વારા સ્થાપિત ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’ શાળાઓમાં મુખ્ય શિક્ષક તરીકે ફરજ બજાવે છે. ‘માય કોલકાતા’ની ટીમે દક્ષિણ ૨૪-પરગણા જિલ્લાના ઠાકુર ચક ખાતે આવેલી આ શાળાઓની મુલાકાત લીધી હતી, જે કોલકાતાથી લગભગ અઢી કલાકના અંતરે આવેલી છે. જલાલુદ્દીનના અવસાન બાદ, તેમના પુત્રો ઇસ્રાફિલ અને ઇસ્માઇલ ગાઝી ભંડોળની ભારે અછત સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. જલાલુદ્દીન મુખ્યત્વે કોલકાતાના મધ્ય ભાગમાં ટેક્સી ચલાવતા હતા. વંચિત બાળકોને મફત શિક્ષણ આપવાનો તેમનો વિચાર તેમના પોતાના જીવનના અનુભવમાંથી આવ્યો હતો; ગરીબીને કારણે તેઓ પોતે શિક્ષણ મેળવી શક્યા ન હતા. ઇસ્રાફિલે કહ્યું, “મેં ૧૯૯૯માં ઉચ્ચતર માધ્યમિક પરીક્ષા પાસ કરી અને ૨૦૦૦ની સાલથી મારા પિતા સાથે મળીને મફત પ્રાથમિક શાળામાં મુખ્ય શિક્ષક તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.” “મેં બંગાળી વિષયમાં એમ.એ. (MA) પૂર્ણ કર્યું અને પરિવારમાં અનુસ્નાતક (postgraduate) પદવી મેળવનાર હું પ્રથમ વ્યક્તિ બન્યો.” ઈસ્રાફિલે જણાવ્યું કે, તેમના પરિવારે ઠાકુર ચક સ્થિત તેમના પૈતૃક નિવાસસ્થાને ‘ઈસ્માઈલપુર આયર્ન ફાઉન્ડેશન પ્રાઈમરી સ્કૂલ’ (IIFP) નામે પ્રથમ શાળા શરૂ કરી હતી. વર્ષ ૨૦૦૬માં, જલાલુદ્દીન જ્યારે પોતાની ટેક્સી ચલાવી રહ્યા હતા ત્યારે તેમની મુલાકાત અજીત કુમાર સાહા અને દીપાંકર ઘોષ નામના બે સામાજિક કાર્યકરો સાથે થઈ. શાળાની મુલાકાત લીધા બાદ, તેમણે આ પહેલને આગળ વધારવામાં મદદ કરી. તેમણે મુખ્ય શાળાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર જમીન ખરીદી, તેને શાળાના નામે દાન કરી અને ત્યાં એક ઈમારતનું નિર્માણ કર્યું, જ્યાં ૨૦૦૯થી વર્ગો શરૂ થયા. નાના પુત્ર, ઈસ્રાફિલ ગાઝીએ બંગાળી વિષયમાં એમ.એ. કર્યું છે; તેઓ મુખ્ય શિક્ષક (હેડમાસ્ટર) તરીકે સેવા આપે છે અને તમામ શાળાઓના શૈક્ષણિક તથા વહીવટી કાર્યોનું સંચાલન કરે છે. ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’ નામની તે શાળામાં નર્સરીથી લઈને ધોરણ ૫ સુધીના ૧૩૪ વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરે છે અને ત્યાં આઠ શિક્ષકો કાર્યરત છે. ઈસ્રાફિલે સમજાવ્યું, “આ સંસ્થાના સંચાલન માટે ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’ નામની એક સંસ્થા (સોસાયટી) નોંધાવવામાં આવી હતી. તેમાં સાહા પ્રમુખ તરીકે, ઘોષ ઉપપ્રમુખ તરીકે અને હું પોતે સચિવ તરીકે સેવા આપતા હતા. ૨૦૧૯માં, એક દસ્તાવેજ (ડીડ) દ્વારા સંચાલન વિધિવત રીતે ફરી પરિવારને સોંપવામાં આવ્યું. આ દસ્તાવેજમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હતો કે સંસ્થા વંચિત વિદ્યાર્થીઓને મફત શિક્ષણ પૂરું પાડશે.” આ શાળાઓ અલગ-અલગ ટ્રસ્ટ હેઠળ ચાલે છે. ઈસ્રાફિલે જણાવ્યું કે, અગાઉની સોસાયટીના વાર્ષિક રજીસ્ટ્રેશન રિન્યુઅલ (નવીનીકરણ) અને ઓડિટમાં મુશ્કેલીઓ આવતી હોવાથી, તેમણે ૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૩ના રોજ ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન ટ્રસ્ટ’ની રચના કરી IIFP શાળા પરિવારના ઘરના પહેલા માળે આવેલા ત્રણ રૂમમાં ચાલે છે, જ્યારે પરિવાર નીચેના માળે (ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર) રહે છે. આ શાળામાં ધોરણ ૪ સુધીના વર્ગો ચાલે છે, જેમાં ૯૫ વિદ્યાર્થીઓ અને પાંચ શિક્ષકો છે.IIFP શાળાને સંપૂર્ણ માન્યતા મળી શકી નથી કારણ કે ત્યાં બાળકોના રમવા માટે પૂરતી ખુલ્લી જગ્યાનો અભાવ છે. લગભગ ૫ કિમી દૂર આવેલી ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’ શાળા પાસે પૂરતી ખુલ્લી જગ્યા છે, જે શાળા માટે સરકારી માપદંડો અને જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે. શિક્ષકોને નિયમિત પગારને બદલે નજીવું ભથ્થું મળે છે અને તેઓ સમુદાયના સહયોગ પર નિર્ભર છે. વર્ષો સુધી, જલાલુદ્દીનની ટેક્સી શાળાઓ માટે આધારનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત રહી હતી. તે મુસાફરો અને અન્ય લોકો પાસેથી ફાળો એકત્ર કરીને શાળાના ખર્ચાઓ – જેમાં શિક્ષકોના ભથ્થાં અને મધ્યાહન ભોજનનો સમાવેશ થાય છે – ચૂકવતો હતો. તેના પુત્રોએ આ કાર્ય ચાલુ રાખ્યું છે, પરંતુ દાતાઓના નેટવર્કને જાળવી રાખવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. ઈસ્રાફિલે કહ્યું, “મારા પિતા કોલકાતામાં ટેક્સી ચલાવતા અને મુસાફરો પાસેથી દાન એકત્ર કરતા હતા. હવે મારા મોટા ભાઈ પણ એ જ કામ કરે છે. પરંતુ દાન નિયમિત મળતું નથી. શાળાઓ ચાલુ રાખવા માટે અમને સરકાર અને જનતાના સહયોગની જરૂર છે.” શાળાઓમાં મધ્યાહન ભોજન, જે સંપૂર્ણપણે દાન દ્વારા ચાલતું હતું, તે હવે બંધ થઈ ગયું છે. શિક્ષકોને માત્ર નજીવું ભથ્થું મળે છે, જેને ઈસ્રાફિલના મતે પગાર કહી શકાય તેમ નથી. ઈસ્રાફિલે જણાવ્યું, “આ શાળામાં ભણતા બાળકો એવા પરિવારોમાંથી આવે છે જ્યાં માતા-પિતા ટોટો (ઈ-રિક્ષા) ચાલક, દરજી કે છૂટક મજૂરી કરનારા છે. વાર્ષિક પ્રવેશ ફી આશરે ૨,૭૦૦ રૂપિયા છે, જે પરિવારો પોતાની અનુકૂળતા મુજબ હપ્તામાં ચૂકવે છે. નજીકમાં સરકારી શાળાઓ છે, પરંતુ ત્યાં યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ કે શિક્ષકોનો અભાવ છે.” ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’માં ૧૩૪ વિદ્યાર્થીઓ (નર્સરીથી ધોરણ ૫ સુધી) અભ્યાસ કરે છે અને ત્યાં ૮ શિક્ષકો છે.અહીં યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં રમવા માટે ખુલ્લી જગ્યાનો પણ સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ‘માય કોલકાતા’ (My Kolkata)એ ‘સુંદરબન શિક્ષાયતન’ શાળાની મુલાકાત લીધી, ત્યારે બાળકો તેમની કળા (આર્ટ) વિષયની પરીક્ષા આપી રહ્યા હતા. આ શાળામાં છ વર્ગખંડો અને એક સ્ટાફ રૂમ છે; સાથે જ અહીં હિંચકાવાળી એક હરિયાળી ખુલ્લી જગ્યા, પુસ્તકાલય અને પીવાના પાણીની સુવિધા પણ છે.IIFP (આઈ.આઈ.એફ.પી.)માં માત્ર ચાર વર્ગખંડો છે અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ માટે એક અગાશી (ટેરેસ) છે. ઈસ્માઈલ ગાઝી, જે ઈસ્રાફિલના મોટા ભાઈ છે અને તેમના પિતાની જેમ કોલકાતામાં ટેક્સી ચલાવે છે, તેઓ મુસાફરો પાસેથી આ સંસ્થાઓ માટે ફાળો એકત્ર કરવાનું કામ ચાલુ રાખે છે. તેઓ નરેન્દ્રપુરમાં આવેલી શાળાની પણ દેખરેખ રાખે છે, જ્યાં ધોરણ ૧થી ધોરણ ૪ સુધીના વર્ગો ચાલે છે. ઈસ્માઈલે કહ્યું, “આ સંસ્થામાં મારી જવાબદારી ટેક્સીના મુસાફરો પાસેથી થોડા પૈસા એકત્ર કરીને અહીં લાવવાની છે. આ મારું કર્તવ્ય છે. જો કોઈ આપણને પુસ્તકો આપીને અથવા મધ્યાહન ભોજન (midday meals) માટે મદદ કરે, તો આપણે આ શાળાને વધુ સારી રીતે ચલાવી શકીશું.” સત્તાવાર ‘નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ’ (NOC) મેળવવા માટે પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવેલી અરજી હજુ પણ અટકેલી છે.