(એજન્સી) તા.૧
મોટાભાગના બાળકો માટે, ઉનાળાનું વેકેશન એટલે થોડું વધારે સૂવું, મિત્રો સાથે કલાકો સુધી રમવું અને શાળાના અભ્યાસમાંથી વિરામ લેવો. પરંતુ ગોવાની ૧૩ વર્ષીય ગ્રેસ ડી સૂઝા માટે, આ રજાઓ એક અલગ જ દિનચર્યા લઈને આવી. તેની સવાર છોડને પાણી આપવાથી શરૂ થતી, અને ત્યારબાદ તે કલાકો સુધી પાંદડાંને કાળજીપૂર્વક અલગ કરતી, સૂકવતી અને તેના પર પ્રક્રિયા કરતી. જ્યારે આ કામ પૂરું થયું, ત્યારે આ કિશોરીએ પોતાના ઘરના આંગણામાં ઉગતી એક વનસ્પતિને એવા ઉત્પાદનમાં ફેરવી દીધી હતી જેના માટે લોકો પૈસા ચૂકવવા તૈયાર હતા. તેની આ પહેલ ખાસ એટલા માટે છે કારણ કે તેની શરૂઆત કોઈ વિસ્તૃત વ્યવસાય યોજના (business plan) કે પૈસા કમાવવાની તીવ્ર ઈચ્છાથી નહોતી થઈ. તેની શરૂઆત એક સાદા અવલોકનથી થઈઃ તેના પરિવારના ઘરે સરગવાના ઝાડ હતા, પરંતુ અન્ય ઘણા પરિવારો પાસે તે નહોતા. ગ્રેસે વિચાર્યું કે શું તે આ પાંદડાં એવા લોકો સુધી પહોંચાડી શકે છે જેઓ તેને પોતાના રોજિંદા ખોરાકમાં સામેલ કરવા માંગે છે ? આ વિચાર આગળ જતાં તેનો પોતાનો એક નાનકડો ઉનાળુ વ્યવસાય બની ગયો, જેમાં તે ઘરે બનાવેલો સરગવાનો પાવડર તૈયાર કરીને વેચતી હતી. ‘ધ બેટર ઈન્ડિયા’ (The Better India)ના અહેવાલ મુજબ, ગ્રેસ ગોવાના મોઈરા (Moira) ગામમાં રહે છે અને માપુસાની સેન્ટ મેરીઝ કોન્વેન્ટ હાઈ સ્કૂલમાં ધોરણ ૯માં અભ્યાસ કરે છે. તેણે ૧ મે, ૨૦૨૬ના રોજ સરગવાનો પાવડર બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આ માટે તેણે પોતાના ઘરના બગીચામાં આવેલા બે સરગવાના ઝાડ પરથી પાંદડાં એકત્ર કર્યા હતા. આ વનસ્પતિમાં તેનો રસ ધીમે ધીમે કેળવાયો. ડી સૂઝા પરિવારમાં સરગવો પહેલેથી જ જાણીતી સામગ્રી હતી. તેની માતા, મારિયા ડી મેલો, નિયમિતપણે તેના પાંદડાંનો ઉપયોગ દાળ, સૂપ, ખીચડી, ભાત અને ગ્રેસના નાના ભાઈ માટે બનાવવામાં આવતી સ્મૂધીમાં પણ કરતી હતી. નાનપણથી જ ગ્રેસે તેની માતાને ગ્રાહકો માટે ઘરે વિવિધ વસ્તુઓ બનાવતી જોઈ હતી. મારિયા ‘ધ ગોઅન હોમસ્ટેડ’ (The Goan Homestead) નામે ઘરેથી એક નાનો વ્યવસાય ચલાવે છે, જેમાં અથાણાં, જામ, મસાલા, નાળિયેરનું તેલ, હાથથી બનાવેલા સાબુ અને ખાવા માટે તૈયાર (રેડી-ટુ-ઈટ) ખાદ્ય પદાર્થોનું વેચાણ થાય છે. ગ્રેસ ઘણીવાર તેની માતાની બાજુમાં બેસીને જોતી કે વિવિધ વસ્તુઓ કેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે. ક્યારેક તે ઓર્ડર પેક કરવામાં અથવા ઉત્પાદનો પર લેબલ લગાવવામાં મદદ કરતી. ગ્રેસે એક મીડિયા આઉટલેટને જણાવ્યું, “હું મારી માતાની બાજુમાં બેસીને તે જે કંઈ પણ બનાવતી તે જોતી હતી. ક્યારેક હું તેને વસ્તુઓ પેક કરવામાં કે લેબલ લગાવવામાં મદદ કરતી અને ક્યારેક હું બસ શાંતિથી બેસીને જોયા કરતી કારણ કે મને તે રસપ્રદ લાગતું હતું.” સમય જતાં, પોતાની માતાને કામ કરતી જોઈને, ગ્રેસના મનમાં પણ પોતાનું કંઈક નવું શરૂ કરવાનો વિચાર સહજતાથી આવી ગયો. તેણે કહ્યું, “અમે નસીબદાર છીએ કે અમારા બગીચામાં સરગવાના (મોરિંગાના) બે ઝાડ છે. પરંતુ ઘણા લોકો પાસે તે નથી હોતા. મેં વિચાર્યું કે કદાચ હું તેનો પાવડર બનાવી શકું, જેથી તેમના માટે તેનો ઉપયોગ કરવો સરળ બની જાય.” બીજી તરફ, ગ્રેસ જે ઝડપથી એક વિચાર પરથી સીધા અમલીકરણ (કામ) સુધી પહોંચી ગઈ, તે જોઈને તેની માતા પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. મારિયાએ ‘ધ બેટર ઈન્ડિયા’ (The Better India)ને જણાવ્યું, “આ સંપૂર્ણપણે તેનો પોતાનો વિચાર હતો.” તેણે યાદ કર્યું કે કેવી રીતે તેની દીકરી એવા લોકો માટે સરગવાનો પાવડર બનાવવા માંગતી હતી, જેમની પાસે ઘરે આ ઝાડ નથી. સરગવાનો પાવડર બનાવવો એ માત્ર થોડા પાંદડા તોડીને તેને દળી નાખવા જેટલું સરળ નથી. ગ્રેસ એક ચોક્કસ પ્રક્રિયા અનુસરે છે, જેને પૂર્ણ થવામાં લગભગ ત્રણથી ચાર દિવસ લાગે છે. તે પહેલાં ઝાડ પરથી તાજા પાંદડા તોડે છે અને એક પછી એક પાંદડાને તેની દાંડીઓથી અલગ કરે છે. ત્યારબાદ, આ પાંદડાને ટ્રેમાં ફેલાવીને એક દિવસ માટે તડકામાં રાખવામાં આવે છે. આ પછી, તેને ઘરની અંદર લાવવામાં આવે છે અને વધુ બેથી ત્રણ દિવસ સુધી છાંયડામાં સૂકવવામાં આવે છે. ગ્રેસ નિયમિતપણે તેને તપાસતી રહે છે અને પાંદડાને ઉલટાવતી રહે છે જેથી તે બધી બાજુથી સરખી રીતે સુકાય. તેણે સમજાવ્યું, “હું દર કલાકે પાંદડા તપાસવા જાઉં છું, કારણ કે ઉપરના સ્તરના પાંદડા જલ્દી સુકાઈ જાય છે જ્યારે નીચેના પાંદડા તાજા રહે છે. તેથી, હું તેને વ્યવસ્થિત રીતે ઉલટાવતી રહું છું જેથી ખાતરી કરી શકાય કે બધું જ સરખી રીતે સુકાઈ જાય.” તે સ્વચ્છતા બાબતે પણ ખૂબ જ કાળજી રાખે છે. ટ્રેને એક સ્વચ્છ અને ખુલ્લી જગ્યાએ રાખવામાં આવે છે, જ્યાં પ્રાણીઓ ન આવી શકે અને ઝાડના અન્ય પાંદડા પણ તેના પર ન પડે. જ્યારે પાંદડા પૂરતા પ્રમાણમાં કડક (ક્રિસ્પ) થઈ જાય, ત્યારે તેને સામાન્ય મિક્સર ગ્રાઇન્ડરમાં દળીને ઝીણો પાવડર બનાવવામાં આવે છે. તેના માતા-પિતા તૈયાર થયેલા ઉત્પાદનને પેકેટમાં પેક કરવામાં તેને મદદ કરે છે. એક બાબત જેણે તેને આશ્ચર્યચકિત કરી તે એ હતી કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પાંદડાં કેટલાં સંકોચાઈ જાય છે. ગ્રેસના જણાવ્યા અનુસાર, એક કિલોગ્રામ તાજાં પાંદડાંમાંથી માત્ર ૨૫૦ ગ્રામ જેટલો જ પાવડર બને છે. ૧૦૦ ગ્રામનું દરેક પેકેટ ૧૫૦ રૂપિયામાં વેચાય છે. આ વ્યવસાય શરૂ કર્યાના એક મહિનાથી થોડા વધુ સમયમાં, ગ્રેસે લગભગ ૨૦ પેકેટ વેચ્યા અને લગભગ ૩,૦૦૦ રૂપિયાની કમાણી કરી. તેના ગ્રાહકોમાં મુખ્યત્વે એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ ‘ધ ગોઅન હોમસ્ટેડ’ (The Goan Homestead)ના ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે તેના પરિવારના ઘરે આવતા હોય છે. ઘણા લોકો અન્ય ઘરગથ્થુ ઉત્પાદનોની સાથે રાખવામાં આવેલા લીલા મોરિંગા (સરગવા) પાવડરને જુએ છે અને તેના વિશે પૂછપરછ કરે છે. તેની કમાણી હાલમાં બચત તરીકે રાખવામાં આવી રહી છે. તેની માતા તેને પાવડર વેચીને મળેલી રકમ પોતાની પાસે રાખવા દે છે, જેનાથી તેને તે કમાણી પાછળ રહેલા કામનું મૂલ્ય સમજવાની તક મળે છે. જેમ જેમ આ પાવડર પ્રત્યે રસ વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ પરિવારે વધુ મોરિંગાના છોડ વાવવાનું પણ શરૂ કર્યું છે.