દલિત દફનવિધિનો વિવાદ ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓને પ્યુ અને વ્યાસપીઠમાં વિભાજીત કરતા સતત ભેદભાવને પ્રકાશિત કરે છે

(એજન્સી) તા.૬
જ્યારે દક્ષિણ ભારતના રાજ્ય તમિલનાડુમાં ૧૭ જુલાઈના રોજ એ. રાજુનું અવસાન થયું, ત્યારે તેમના અધિકારો માટે ત્રણ દિવસનો સંઘર્ષ થયો. ૮૯ વર્ષીય કેથોલિકના પરિવારે શોક વ્યક્ત કર્યો હતો, ત્યારે ઉચ્ચ જાતિના ખ્રિસ્તી જૂથોએ તેમને તેમના ગામના સામાન્ય કેથોલિક કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. વિવાદ પર તણાવ વધતાં પોલીસની દેખરેખ હેઠળ, સ્થાનિક અધિકારીઓ અને ચર્ચ નેતાઓએ રાજુને ત્યાં દફનાવવાની પરવાનગી માટે જૂથો સાથે વાટાઘાટો કરી હતી. બિશપ જીવનંદમ અમલનાથને કહ્યું કે વિરોધીઓ – જેમાં સાથી કેથોલિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે – તેમના વિરોધમાં “ઉગ્ર” હતા. અધિકારીઓએ આખરે વિરોધીઓને બાજુ પર હટવા અને અડધા એકરના કબ્રસ્તાનમાં રાજુને દફનવિધિ કરવાની મંજૂરી આપવા દબાણ કર્યું. પરંતુ આ વિવાદે કેથોલિક, પ્રોટેસ્ટંટ અને ઇવેન્જેલિકલ જૂથોમાંથી તીવ્ર પ્રતિક્રિયાઓ ફેલાવી છે, જે ભારતીય ખ્રિસ્તીઓમાં જાતિ વિભાજનની વાસ્તવિકતા પર ફરી એકવાર પ્રકાશ પાડે છે. “જો આપણે ખ્રિસ્તને સ્વીકાર્યા પછી પણ જાતિ જોડાણો છોડી ન દઈએ, તો આપણને ખ્રિસ્તી કહેવાતા શરમ આવવી જોઈએ,” તમિલનાડુના પેન્ટેકોસ્ટલ ખ્રિસ્તી વિન્સેટ રાજે ક્રિશ્ચિયાનિટી ટુડેને કહ્યું. દલિતો ભારતમાં જાતિ પિરામિડના તળિયે છે અને ઐતિહાસિક રીતે તેમને જમીન માલિકીનો અધિકાર નકારવામાં આવ્યો છે, સ્વચ્છતા અને નાના કામમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા છે, અને ગામડાઓની બહાર રહેવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં આશરે ૨૦૧ મિલિયન દલિતો છે પરંતુ તેમાં ફક્ત હિન્દુઓ, શીખો અને બૌદ્ધોનો સમાવેશ થાય છે—તેની સંખ્યામાં ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થતો નથી. પ્રભુત્વ ધરાવતી જ્ઞાતિઓ દ્વારા લાંબા સમયથી તિરસ્કૃત અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા દલિતોએ પ્રેમ અને સમાનતાના સંદેશથી આકર્ષાઈને છેલ્લા એક સૈકા દરમિયાન ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવ્યો છે. શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ અને આજીવિકા પૂરી પાડતા તેમજ ગરિમા અને આશા આપતા મિશનરી પ્રયાસોએ પણ દલિતોને આ ધર્મ તરફ આકર્ષ્યા છે. જોકે વિવિધ જ્ઞાતિના લોકોએ ખ્રિસ્તી ધર્મનો સ્વીકાર કર્યો છે, તેમ છતાં દલિત ખ્રિસ્તીઓ તેમના જ ધર્મના અન્ય અનુયાયીઓ વચ્ચે ભેદભાવનો સામનો કરવાનું ચાલુ રાખે છે. પાસ્ટરો, ચર્ચના નેતાઓ અને દલિત કાર્યકરોએ ‘ક્રિશ્ચિયાનિટી ટુડે’ (Christianity Today)ને જણાવ્યું હતું કે, ભારતના ૨.૮ કરોડ ખ્રિસ્તીઓમાં દલિતો ઓછામાં ઓછા ૭૦ ટકા હિસ્સો ધરાવતા હોવા છતાં, તેમને કેથોલિક, મુખ્ય પ્રવાહના પ્રોટેસ્ટન્ટ અને ઇવેન્જેલિકલ ચર્ચોમાં નેતૃત્વ અને નિર્ણય લેવાની ભૂમિકાઓથી દૂર રાખવામાં આવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, કેથોલિકોએ આ સમસ્યાને સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, ’કેથોલિક બિશપ્સ કોન્ફરન્સ ઓફ ઈન્ડિયા’ (જેમાં સિરો-માલાબાર સંપ્રદાયના પૂર્વીય કેથોલિકોનો પણ સમાવેશ થાય છે) એ હૈદરાબાદના આર્કબિશપ એન્થોની પૂલાને – જેઓ પ્રથમ દલિત કાર્ડિનલ છે – તેના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટ્યા. પરંતુ ચર્ચના વહીવટી માળખામાં દલિતોનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ નહિવત છેઃ ભારતના ૨૦૦ કેથોલિક બિશપોમાંથી માત્ર ૧૧ દલિત છે, જ્યારે દેશના અંદાજે ૬૦ ટકા કેથોલિકો દલિત સમુદાયના છે. બીજી તરફ, મુખ્ય પ્રવાહના પ્રોટેસ્ટન્ટ અને ઇવેન્જેલિકલ સંસ્થાઓમાં આવા ફેરફારો કરવા માટે જરૂરી સંગઠનાત્મક માળખાનો અભાવ છે. ‘નેશનલ દલિત ક્રિશ્ચિયન વોચ’ના પ્રમુખ રિચાર્ડ દેવદોસે કહ્યું, “મુખ્ય પ્રવાહના અને સ્વતંત્ર પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચોમાં પણ જ્ઞાતિવાદ વ્યાપેલો છે, છતાં તે અપ્રત્યક્ષ અને ગુપ્ત રીતે ચાલે છે. કોઈ તેના વિશે વાત કરતું નથી; પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે અહીં જ્ઞાતિવાદ અસ્તિત્વમાં નથી.” વિવિધ મુખ્ય પ્રવાહના પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો સાથે સંકળાયેલા નેતાઓએ – ચર્ચ સમિતિઓ તરફથી બદલાની કાર્યવાહીના ડરને કારણે નામ ગુપ્ત રાખવાની શરતે – ખુલાસો કર્યો કે પસંદગી પ્રક્રિયા દરમિયાન એ વાતનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે કે કોઈ દલિત બિશપ કે પાદરીની નિમણૂક એવા ડાયોસીસ (ધર્મપ્રાંત) કે ચર્ચના વડા તરીકે ન કરવામાં આવે જ્યાં બિન-દલિતોનું વર્ચસ્વ હોય. તમિલનાડુના એક જાણીતા અને સ્થાપિત ચર્ચના દલિત પાસ્ટરે, જ્યાં બિન-દલિતો બહુમતીમાં છે, કહ્યું કે, “જે કિસ્સાઓમાં આવું શક્ય નથી બનતું, ત્યાં કાં તો પ્રભુત્વ ધરાવતી જ્ઞાતિના સભ્યો તમને (દલિત તરીકે) પોતાની સાથે મેળવી લે છે અથવા તમારે સૂક્ષ્મ રીતે ભેદભાવનો સામનો કરવો પડે છે.” તેઓ એક બિન-દલિત પાદરીની સાથે ચર્ચમાં સેવા આપે છે. જોકે બંને પાદરીઓએ ચર્ચના વિકાસ અંગેની બેઠકો, લોકસંપર્ક પ્રવૃત્તિઓ, બજેટનું આયોજન તથા ક્રિસમસ અને અન્ય કાર્યક્રમોના આયોજનમાં ભાગ લેવો જરૂરી હોય છે, તેમ છતાં તેમણે જણાવ્યું કે ચર્ચની સમિતિ તેમને આમાંની કોઈ પણ પ્રવૃત્તિમાં સામેલ થવા દેતી નથી. “આ બાબત મને ખૂબ જ પીડા આપે છે, પરંતુ અહીં મારો કાર્યકાળ ચૂપચાપ પૂરો કરવા સિવાય મારી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી,” તેમ તેમણે દુઃખ સાથે કહ્યું. કેટલાક ગંભીર કિસ્સાઓમાં, દલિત જૂથો પણ પેટા-જ્ઞાતિ પ્રત્યેની નિષ્ઠાને આધારે એકબીજા સાથે ભેદભાવ રાખે છે. દલિત ખ્રિસ્તી કાર્યકર પોલ ડેવિડે જણાવ્યું હતું કે, આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યમાં લગભગ ૫૦૦ ઉપાસકો ધરાવતું એક ચર્ચ બે દલિત પેટા-જૂથો માટે રવિવારની પ્રાર્થના સભાઓ અલગ-અલગ યોજે છે. ‘માલા’ સમુદાય, જેને ઐતિહાસિક રીતે દલિત સામાજિક-આર્થિક…આ પ્રદેશમાં, પહેલા પૂજા કરો – અને પછી માદિગાઓ પોતાની સેવા માટે ભેગા થાય છે. “આ એક વારનો કિસ્સો નથી,” ડેવિડે કહ્યું. “ઘણા ચર્ચો ઈસુના પ્રેમ અને સમાનતાના મુખ્ય શિક્ષણને બદલે વંશવેલો પ્રતિબિંબિત કરે છે.” દલિત સાગર, જેણે તેના ચર્ચને અસ્વસ્થ કરવાના ડરથી ફક્ત તેના પ્રથમ નામનો ઉપયોગ કરવાનું કહ્યું હતું, તેણે સીટીને જણાવ્યું કે ચાર વર્ષથી, તે હૈદરાબાદના એક કરિશ્માઈ ચર્ચમાં સ્વૈચ્છિક રીતે સેવા આપી રહ્યો છે જ્યાં દર રવિવારે ત્રણ સેવાઓમાં હજારો લોકો આવે છે. તેમણે કહ્યું કે તેમના આગમન પછી ચર્ચમાં જોડાનારા લોકો સેલિબ્રિટી પાદરીને ટેકો આપવા માટે મુખ્ય ભૂમિકાઓમાં જોડાયા છે. સાગર સેવા આપવાનું ચાલુ રાખે છે, પરંતુ ત્યારથી તેમણે તારણ કાઢ્યું છે કે ચર્ચ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા ઉપરાંત અન્ય બાબતો – જેમ કે જાતિ – ત્યાં તેમની ભૂમિકા નક્કી કરે છે. ચર્ચની બહાર, દલિત ખ્રિસ્તીઓ કાનૂની અવરોધમાં ફસાયેલા છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનારા દલિત લોકો ભારતીય કાયદા હેઠળ અનુસૂચિત જાતિ (SC) દરજ્જો દાવો કરી શકતા નથી, જે હકારાત્મક પગલાં દ્વારા શિક્ષણ અને રોજગારની તકો પ્રદાન કરે છે. જીઝ્ર દરજ્જો હિન્દુ, શીખ અને બૌદ્ધ દલિતો સુધી મર્યાદિત છે. દાયકાઓથી, દલિત ખ્રિસ્તીઓએ તેમને પણ આ દરજ્જો આપવા માટે ઝુંબેશ ચલાવી છે, પરંતુ કોઈ ફાયદો થયો નથી. પંજાબ રાજ્ય લઘુમતી આયોગના પ્રોફેસર અને ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ ઇમેન્યુઅલ નાહરે જણાવ્યું હતું કે, “એવા પુરાવા છે કે દલિત ખ્રિસ્તીઓ અન્ય ધર્મોના દલિતો જેવા જ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા છે”. “આ લાંબા સમયથી પડતર મુદ્દો છે, અને સરકારે SC દરજ્જાને ધાર્મિક તટસ્થ બનાવવો જોઈએ.” ચર્ચમાં નેતૃત્વની ભૂમિકાઓથી લઈને કબ્રસ્તાનમાં સ્થાન સુરક્ષિત કરવા સુધી, દલિત ખ્રિસ્તીઓને હજુ પણ તેમની હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી સ્થિતિની યાદ અપાવવામાં આવે છે. દલિતોના અધિકારો માટે લડનારાઓએ આશા વ્યક્ત કરી હતી કે ‘રાજૂ કેસ’ ચર્ચની અંદર થતા ભેદભાવને દૂર કરવાની દિશામાં વધુ પ્રગતિ લાવશે. દલિત અધિકારો અંગેના વિવાદનું નવું કેન્દ્ર બનતા પહેલાં, રાજૂએ પોતાના ગામના કબ્રસ્તાનમાં તમામ કેથોલિકો માટે – તેમની જાતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના – અંતિમ સંસ્કારના સમાન અધિકારો મેળવવા માટે સંઘર્ષ કર્યો હતો. તેમણે ૨૦૧૪માં અન્ય ચાર વ્યક્તિઓ સાથે મળીને કાનૂની લડાઈ શરૂ કરી હતી, જેનો ઉકેલ ૧૦ વર્ષ બાદ આવ્યો જ્યારે તમિલનાડુની વડી અદાલતે તેમની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો.પરંતુ તેમ છતાં, જુલાઈ મહિનામાં પ્રભુત્વ ધરાવતી જાતિના રહેવાસીઓએ તે ચુકાદાનો અનાદર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. સાગરે કહ્યું કે, ભારતમાંપ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા અને ઇવેન્જેલિકલ (ધર્મપ્રચારક) પાદરીઓ “અવારનવાર ‘સેવક નેતૃત્વ’ (સેવાભાવ સાથેનું નેતૃત્વ) વિશે વાત કરતા હોય છે.” “તેનો અર્થ એ થાય છે કે આપણે સેવક છીએ અને તેઓ નેતાઓ છે.”