આંબેડકર માનતા હતા કે બૌદ્ધ ધર્મ લોકશાહી સાથે વધુ સુસંગત છે, બૌદ્ધ ધર્મમાં ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે જોયું કે ધમ્મ એ નૈતિકતા છે અને નીતિશાસ્ત્ર એ ધમ્મ છે, આમ દેશમાં નૈતિક શાસન સક્ષમ કરે છે

(એજન્સી) લખનૌ, તા.૫
લોકશાહી એ સરકારનું એક સ્વરૂપ છે જેમાં સત્તા સીધા અથવા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દ્વારા લોકોના હાથમાં સોંપવામાં આવે છે. તે રાજકીય સમાનતા, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, નિયમિત, મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી જેવા સિદ્ધાંતો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. ભારતમાં લોકશાહી દલિતોની ગતિશીલતા માટે સમર્થક સાબિત થઈ છે. જો બંધારણે દેશના દલિતોને નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં અનામત, મત આપવાનો અધિકાર વગેરે જેવા કેટલાક અધિકારો આપ્યા હોય, તો લોકશાહી, તેની લગામ લોકોના હાથમાં રાખીને, જાતિ, કદ વગેરેને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક મતની ગણતરીની જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરે છે
આજે આંબેડકર જયંતિના ભાગરૂપે દલિત ઈતિહાસ મહિનાના ભાગરૂપે અમે લોકશાહી પર આંબેડકરના પરિપ્રેક્ષ્યનો અભ્યાસ કરીએ છીએ કારણ કે, તેમણે ૧૯૧૭ અને ૧૯૫૬ ની વચ્ચે એટલે કે તેમના મૃત્યુ સુધીના તેમના લખાણો દ્વારા આ વિષય પર તેમનો અભિપ્રાય રજૂ કર્યો હતો.
સમિતિ સમક્ષ તેમની જુબાની દરમિયાન, આંબેડકરે દલિતોના રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ અને સશક્તિકરણ માટે જુસ્સાપૂર્વક દલીલ કરી હતી, પ્રવર્તમાન જાતિ આધારિત ભેદભાવને પડકાર્યો અને તેમના સામાજિક અને રાજકીય ઉત્થાનની હિમાયત કરી. તેમની સામે પ્રણાલીગત ભેદભાવને હાઇલાઇટ કરતાં, તેમણે દલિતો અને અન્ય દલિત સમુદાયો માટે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિધાનસભા સંસ્થાઓમાં અનામત બેઠકો અને અન્ય હકારાત્મક પગલાં લેવાની હાકલ કરી હતી.
આંબેડકરે ત્રણ આવશ્યક સ્તંભોને સમર્થન આપીને લોકશાહીનો પોતાનો વિચાર રજૂ કર્યો – શાસનનું લોકશાહી સ્વરૂપ, બધાને મત આપવાનો અધિકાર, સમાજના તમામ વર્ગો માટે પર્યાપ્ત (જો પ્રમાણસર ન હોય તો) પ્રતિનિધિત્વ.
૧૯૩૫માં, તેમણે તેમના બેસ્ટ સેલિંગ પુસ્તક ‘ધ એનિહિલેશન ઓફ કાસ્ટ’માં લોકશાહીને સંલગ્ન જીવનની પદ્ધતિ તરીકે વર્ણવ્યું હતું.
“(આદર્શ સમાજમાં) અન્ય પ્રકારો સાથે સંપર્કના વિવિધ અને મુક્ત બિંદુઓ હોવા જોઈએ. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, સામાજિક એન્ડોસ્મોસિસ હોવું જોઈએ. આ ભાઈચારો લોકશાહીનું બીજું નામ છે. લોકશાહી એ માત્ર સરકારનું સ્વરૂપ નથી. તે મુખ્યત્વે સંકળાયેલ જીવનનો, સંયુક્ત સંચાર અનુભવનો એક પ્રકાર છે. તે અનિવાર્યપણે સાથી પુરૂષો પ્રત્યે આદર અને આદરનું વલણ છે.”
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ભારતીય પ્રથમ અને છેલ્લા ભારતીયની કલ્પના પર આધારિત હતા પરંતુ તેઓ રાષ્ટ્રવાદી લાગણીઓને ધ્યાનમાં લેતા હતા કારણ કે તેઓએ ‘લોકશાહીના પૈડા’ને ખસેડવામાં મદદ કરી હતી – તેમના માટે, લોકશાહીની કલ્પના ભારતીયકરણ અથવા રાષ્ટ્રીયકરણ કરતા શ્રેષ્ઠ હતી.
આંબેડકર માનતા હતા કે બૌદ્ધ ધર્મ લોકશાહી સાથે વધુ સુસંગત છે :- “ધર્મ એ મોટાભાગના લોકો માટે નૈતિકતા અથવા નીતિશાસ્ત્રનો સ્ત્રોત રહ્યો છે. તેમણે એવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે કોઈ નવા ભવિષ્યવેત્તાનો ઉદય થશે નહીં અને તેથી આપણે લોકશાહીને અનુરૂપ નૈતિકતા શોધવા માટે વર્તમાન ધર્મોમાં તપાસ કરવી જોઈએ. જો ધર્મો પરીક્ષા માટે ખુલ્લા હોય તો તેનું પુનર્નિર્માણ એ એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ હોઈ શકે છે.”
રાજકીય લોકશાહી અને સામાજિક લોકશાહી :- આંબેડકરની લોકશાહી માટેની શોધ જે ૧૯૧૭માં શરૂ થઈ હતી તે રાજકીય સ્વરૂપમાં ૧૯૫૦માં ભારત પ્રજાસત્તાક બન્યું અને ૧૯૫૨માં તેનું ચૂંટણી પરીક્ષણ થયું.
જો કે, લોકશાહી પ્રત્યે તેમનો સંશયનો હિસ્સો હતો કારણ કે તે લખે છેઃ ‘ભારતમાં લોકશાહી એ ભારતીય ભૂમિની ટોચની ડ્રેસિંગ છે જે અનિવાર્યપણે અલોકતાંત્રિક છે.’
ડૉ. આંબેડકર દ્રઢપણે માનતા હતા કે સામાજિક લોકશાહી એ રાજકીય લોકશાહીનો આધાર છે. તેઓ બંધારણીય સમાનતા અને દેશમાં પ્રવર્તતી સામાજિક સમાનતા વચ્ચેના ઘોર વિરોધાભાસથી સંપૂર્ણપણે વાકેફ હતા.
ત્રીજી વસ્તુ સ્વતંત્રતાને સમાનતાથી છૂટાછેડા આપી શકાતા નથી; સમાનતાને સ્વતંત્રતાથી છૂટાછેડા આપી શકાય નહીં. તેમ જ સ્વતંત્રતા અને સમાનતાને બંધુત્વથી અલગ કરી શકાય નહીં. સમાનતા વિના, સ્વતંત્રતા ઘણા લોકો પર થોડા લોકોની સર્વોચ્ચતા પેદા કરશે. આંબેડકરવાદી બૌદ્ધિક મંગેશ દહીવાલે કહે છે, ડૉ. આંબેડકરે ભારતમાં વિવિધ પ્રકારની લોકશાહીઓ વિશે વાત કરી હતી જેમ કે રાજકીય લોકશાહી, સામાજિક લોકશાહી, બૌદ્ધિક લોકશાહી, આર્થિક લોકશાહી વગેરે. તેમણે ઉમેર્યું કે, ભારતના રાજ્યને જોતાં, જ્યાં વિપક્ષી નેતાઓને સરકારી સંસ્થાઓના દુરૂપયોગ દ્વારા ડરાવવામાં આવે છે, આંબેડકર ચોક્કસપણે લોકશાહી સાથે ચાલાકીથી નિરાશ થયા હશે.