(એજન્સી) તા.૨૧
પશ્ચિમ બંગાળના રાજકારણને ઘણીવાર ‘પ્રગતિશીલ અને જાતિવિહીન’ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે જ્યારે ઉત્તર ભારતના હિન્દી પટ્ટા માટે ‘જાતિની રાજનીતિ’નો શબ્દ છે. જો કે, અવગણવામાં આવતી બાબત એ છે કે, બંગાળમાં બ્રાહ્મણ, કાયસ્થ, બૈદ્ય ઉચ્ચ જાતિઓ છે, અને બીજા દલિત અને આદિવાસી સમુદાયો છે. બંગાળી સવર્ણ ઉચ્ચ જાતિઓને તેમના દલિત અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ સમકક્ષોથી અલગ કરે છે. આ અલગતા ભૌગોલિક નથી પરંતુ સામાજિક, આર્થિક સંસાધનો અને રાજકીય વર્ચસ્વના સંદર્ભમાં છે. બંગાળી સમાજ, મીડિયા, શિક્ષણવિદો, નાગરિક સમાજ અને ખાસ કરીને રાજકારણમાં, ‘જાતિવિહીન બંગાળ’ એ ઉચ્ચ જ્ઞાતિની વાર્તા હેઠળ દલિત આકાંક્ષાઓ નષ્ટ થાય છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારની જેમ કોઈ જાતિનું રાજકારણ નથી. ઉલ્લેખનીય છે કે, મુંબઈમાં ૈં.દ્ગ.ડ્ઢ.ૈં.છ ગઠબંધન ભાગીદારોની બેઠક દરમિયાન, પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય પ્રધાન અને ્‌સ્ઝ્ર પ્રમુખ મમતા બેનરજીએ ભાજપના વલણ સાથે સંરેખિત, જાતિ વસ્તી ગણતરીના વિચારનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. પશ્ચિમ બંગાળમાં રાજ્યવ્યાપી જાતિ વસ્તી ગણતરી ઉચ્ચ જાતિઓ દ્વારા પ્રાપ્ત ભવ્ય સામાજિક પ્રગતિને ઉજાગર કરી શકે છે અને બંગાળની સમૃદ્ધ અને ગરીબની દ્વિસંગી જાતિના બંધારણની સામ્યવાદી દંતકથાનો પર્દાફાશ કરી શકે છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, પશ્ચિમ બંગાળ અનુસૂચિત જાતિની વસ્તીની ઊંચી ટકાવારી સાથે ટોચના ત્રણ રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવે છે, પરંતુ વસ્તી ગણતરીના ડેટા ઉચ્ચ જાતિના સમુદાયો અને જીઝ્ર/જી્‌ વચ્ચેની વસ્તી વિષયક અસમાનતાઓ પણ દર્શાવે છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં એસસી ૨૩.૫૧ ટકા છે, તો કોલકાતાની વસ્તીમાં તેમનો હિસ્સો માત્ર ૫.૪ ટકા હતો; તેવી જ રીતે, એસટી રાજ્યભરમાં ૫.૮ ટકા અને રાજ્યની રાજધાનીમાં માત્ર ૦.૨ ટકા છે. આ બતાવે છે કે આ બે જૂથો અસશક્ત છે, જેના પરિણામે તેમની શહેરી ગતિશીલતા ઓછી છે. ૨૦૨૧ની પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન, ભાજપે ઓબીસી અનામતના વચન સાથે હિન્દુ પછાત વર્ગોનું રાજનીતિકરણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મમતા બેનરજીએ કહ્યું કે હું તેમને કહેવા માંગુ છું કે હું બ્રાહ્મણ પરિવારની છું અને મારી સાથે ધર્મનું કાર્ડ ન રમવું જોઈએ. મને હિંદુ ધર્મ ન શીખવો. ત્યારે ભાજપના નેતાએ પણ એવો જ જવાબ આપ્યો કેઃ હું બ્રાહ્મણનો દીકરો છું. હું દરરોજ ચંડીપાઠ કરૂં છું. ઐતિહાસિક રીતે, પશ્ચિમ બંગાળની ઉચ્ચ જાતિઓ તેમના નીચલી જાતિના સમકક્ષોથી વિપરીત, સામાજિક-ધાર્મિક શ્રેણી તરીકે જાતિ પ્રત્યે જાગૃત છે. પ્રખ્યાત બંગાળી કવિ રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ મૂળભૂત સિદ્ધાંત તરીકે જાતિના દુષ્ટ વિચારને સ્વીકાર્યો હતો. તેમના મતે, ભારતની જાતિ વ્યવસ્થા સહનશીલતાની ભાવનાનું પરિણામ છે. ૧૯૭૭માં જ્યારે સામ્યવાદીઓ સત્તામાં આવ્યા ત્યારે મુખ્ય પ્રધાન જ્યોતિ બસુએ શરૂઆતમાં તેમની કેબિનેટમાં અનુસૂચિત જાતિના પ્રધાનની નિમણૂક કરી ન હતી. તેમના પક્ષના અનુસૂચિત જાતિના નેતાઓએ તેમના પર સમુદાયના પ્રતિનિધિત્વને સુનિશ્ચિત કરવા દબાણ કર્યું અને કાંતિ બિસ્વાસને યુવા સેવાઓના પ્રધાન તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા. ૧૯૮૨થી ૨૦૦૬ સુધી બંગાળના પ્રાથમિક શિક્ષણ મંત્રી તરીકે ફરજ બજાવતા બિસ્વાસે કહ્યું હતું કે તેમની નિમણૂકથી ‘સીપીઆઈ-એમની ઉચ્ચ જાતિના સભ્યપદને ખલેલ પહોંચી હતી. આ બધું બંગાળના સામૂહિક માનસમાં બ્રાહ્મણવાદ કેવી રીતે ઊંડે સુધી વણાયેલું છે તે દર્શાવે છે. રાજ્યના કેબિનેટ મંત્રીઓમાં અનુસૂચિત જાતિનું પ્રતિનિધિત્વ હંમેશા રાજ્યની વસ્તીમાં તેમના હિસ્સાની તુલનામાં નગણ્ય અથવા અત્યંત અપ્રમાણસર રહ્યું છે. ૨૦૨૧ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ટીએમસીએ દલિતો સાથે વાતચીત શરૂ કરી. ૨૦૨૪ ની લોકસભાની ચૂંટણી નજીક આવતાં જ આ પહેલ ફરી શરૂ થઈ છે. આવા પ્રયાસો ચૂંટણીની યુક્તિઓ છે. કારણ કે સત્ય એ છે કે પશ્ચિમ બંગાળના કોઈપણ પક્ષો પાસે જીઝ્ર/જી્‌ના સશક્તિકરણ માટે રોડમેપ નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં કોઈપણ રાજકીય પક્ષોએ જીઝ્ર/જી્‌ના સશક્તિકરણ માટે કોઈ રોડમેપ તૈયાર કર્યો નથી. બંગાળનું રાજકીય લેન્ડસ્કેપ મોટાભાગે ઉચ્ચ-વર્ણીય બંગાળી કલ્પના દ્વારા ઘડવામાં આવ્યું છે, તેથી જ તે અત્યંત બ્રાહ્મણીકરણ સાથે છે અને દલિત મુખ્યમંત્રીનું નેતૃત્વ હેઠળ સરકાર શક્ય નથી. વાસ્તવમાં, તે રાજકીય મુદ્દો પણ નથી. તેથી, પશ્ચિમ બંગાળને તેના સામાજિક-રાજકીય વિશ્વ દૃષ્ટિકોણને બદલવાની જરૂર છે, અને સામાજિક સશક્તિકરણ માટેની દલિતોની લાંબા સમયની આકાંક્ષાઓને પૂર્ણ કરવા પરિવર્તનશીલ સામાજિક ન્યાયની રાજનીતિ અપનાવવાની જરૂર છે.
(સૌ. :- જસ્ટિસન્યૂઝ)