ભાગ- ૧
આજે ભારતમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) દરજ્જા માટે કોણ હકદાર છે તે અંગેની દરેક દલીલ એ ઇતિહાસ વિશેની દલીલ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને ઇસ્લામમાં ધર્માંતરિત દલિતોને અનુસૂચિત જાતિનો દરજ્જો આપવાના સમર્થકો વર્તમાન રીતે ધર્મ-જોડાયેલી વ્યાખ્યાને હિન્દુઓ, શીખો અને બૌદ્ધો અંગે ૧૯૫૦ પછીની વિસંગતતા તરીકે રજૂ કરે છે. ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અલગ છે. અનુસૂચિત જાતિના દરજ્જા અને હિન્દુ સામાજિક વ્યવસ્થા વચ્ચેની કડી ૧૯૪૯માં બંધારણ સભા દ્વારા શોધવામાં આવી ન હતી. તે બે દાયકાથી વધુ સમયથી વસાહતી વહીવટી અને રાજકીય પ્રથામાંથી વારસામાં મળી હતી. આ પ્રથા ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ ધર્માંતરિતોને જાતિ-આધારિત રક્ષણ આપવાને નકારી કાઢતી હતી. શ્રેણીનો આ પહેલો લેખ એ ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ છે.
“અનુસૂચિત જાતિ” શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવે તે પહેલાં, વસાહતી રાજ્ય અસ્પૃશ્યતાની વાસ્તવિકતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યું હતું, જે હિન્દુ સમાજ માટે વિશિષ્ટ સામાજિક વાસ્તવિકતા છે. ૧૮૮૧ની વસ્તી ગણતરી અને ત્યારબાદની ગણતરીઓમાં જન્મ સમુદાયોને મંદિરો, કૂવાઓ, શાળાઓ અને જાહેર રસ્તાઓથી પ્રતિબંધિત કરવા અને વારસાગત રીતે અપમાનજનક વ્યવસાયો સુધી મર્યાદિત રાખવાને કારણે સામાજિક અલગતાનો ભોગ બનેલી મોટી વસ્તી હતી. બ્રિટિશ નૃવંશશાસ્ત્રીઓ અને વહીવટકર્તાઓ, ક્રમિક વસ્તી ગણતરી કામગીરી દ્વારા કામ કરતા, સતત હિન્દુ સામાજિક સંગઠનના આંતરિક લક્ષણ તરીકે ક્રમિક બાકાતની આ પ્રણાલીને ઓળખતા હતા, જે ધાર્મિક કલ્પનાઓમાં હતી જેનો ઇસ્લામ અથવા ખ્રિસ્તી ધર્મમાં કોઈ સિદ્ધાંત નહોતો, તેમ છતાં આ બંને ધર્મોએ, ત્યાં સુધીમાં, સમાન અસ્પૃશ્ય સમુદાયોમાંથી ધર્માંતર કર્યા હતા.૧૯૨૭નું ભારતીય વૈધાનિક કમિશન – સાયમન કમિશન – એ “દલિત વર્ગો” (જે અનુસૂચિત જાતિ બની તે માટે સ્વતંત્રતા પહેલાનો શબ્દ) શબ્દને વહીવટી સ્વરૂપ આપનાર પ્રથમ સંસ્થાઓમાંનું એક હતું. હિન્દુ સમાજમાં જાતિ સમુદાયો સાથે જોડાયેલી છે. નિર્ણાયક વહીવટી ક્ષણ ૧૯૩૨માં હતી. ભારતના સમુદાયોમાં અલગ મતદારક્ષેત્રો ફાળવવા માટે વડાપ્રધાન રામસે મેકડોનાલ્ડના કોમ્યુનલ એવોર્ડઃ તે “ભારતીય ખ્રિસ્તીઓ”ને એક અલગ રાજકીય અને ચૂંટણીલક્ષી લઘુમતી ગણતો હતો, જે દલિત વર્ગોથી સંપૂર્ણપણે અલગ હતો. આ એવોર્ડ હેઠળ, ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનાર દલિત ચૂંટણી હેતુઓ માટે ભારતીય ખ્રિસ્તી હતો, દલિત વર્ગનો સભ્ય નહોતો. આવી વ્યક્તિ દલિત વર્ગો માટે ખાસ અનામત બેઠકોમાં મતદાન કરી શકતો ન હતો, કે ચૂંટણી લડી શકતો ન હતો.
જાતિ, ધર્મ અને વસાહતી શાસનની વાસ્તવિકતાઓ સાથે વ્યવહાર કરતા બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રે એવું વલણ અપનાવ્યું હતું કે અબ્રાહમિક ધર્મમાં રૂપાંતર કરવાથી વ્યક્તિના રાજકીય અને સામાજિક વર્ગીકરણમાં ફેરફાર થાય છે. ચૂંટણી કાયદા માટે, દલિત વર્ગના સભ્ય તરીકે વ્યક્તિની ઓળખને દૂર કરવામાં આવી. તે જ વર્ષે પૂના કરાર, ગાંધી અને આંબેડકર વચ્ચેનું સમાધાન હતું, જેમાં અનામત બેઠકો દલિત વર્ગો માટે હિન્દુ સામાજિક શ્રેણી હતી, આર્થિક રીતે વંચિતોના ધર્મ-તટસ્થ વર્ગ માટે નહીં. ત્રણ વર્ષ પછી, ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૩૫ એ ગવર્નર-જનરલને આદેશ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવાનો અધિકાર આપ્યો કે પ્રતિનિધિત્વ અને વહીવટ માટે કઈ જાતિઓ અથવા જનજાતિઓને અનુસૂચિત જાતિ તરીકે ગણવામાં આવશે. આ સત્તા હેઠળ વસાહતી સરકારે ભારત સરકાર (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ, ૧૯૩૬ જારી કર્યો, જે “અનુસૂચિત જાતિ” શબ્દનો ઉપયોગ કરતું હતું. ૧૯૩૬ના આદેશે આ વ્યાખ્યાને ફક્ત હિન્દુ ધર્મ માનનારા વ્યક્તિઓ સુધી મર્યાદિત કરી. દલિત મૂળના ભારતીય ખ્રિસ્તીઓને સ્પષ્ટપણે અને જાણી જોઈને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.સ્વતંત્રતા પછીના બંધારણ (અનુસૂચિત જાતિ) આદેશ, ૧૯૫૦, જે આજના વિવાદના કેન્દ્રમાં છે, તેણે ધર્મ માપદંડની વાત કરી ન હતી. ૧૯૪૯માં જ્યારે ડૉ. આંબેડકર અને ભારતના બંધારણના ઘડવૈયાઓ અનુસૂચિત જાતિના પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવા આવ્યા, ત્યારે તેઓ શીખ અને પછીના બૌદ્ધોના કિસ્સામાં, સાવધાનીપૂર્વક એક વર્ગીકરણને બહાલી આપી રહ્યા હતા.ખ્રિસ્તી દલિતોને દલિત વર્ગોના રક્ષણના દાયરામાં લાવવાની માંગ નવી નથી; હકીકતમાં, તે સ્વતંત્રતા કરતાં પણ જૂની છે. દક્ષિણ ભારતમાં ખ્રિસ્તી સંગઠનો – જ્યાં ઓગણીસમી અને વીસમી સદીની શરૂઆતમાં મિશનરી પ્રવૃત્તિ દ્વારા દલિત ધર્મ પરિવર્તન થયું હતું – તે સમયાંતરે વસાહતી સરકાર પર ધર્માંતરિતોમાં જાતિ-આધારિત ગેરલાભને ઓળખવા અને હિન્દુ દલિત વર્ગોને ઉપલબ્ધ સમાન વૈધાનિક રક્ષણનો વિસ્તાર કરવા દબાણ કરતા હતા. આ રજૂઆતો પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો પણ સ્વીકારવામાં આવ્યો ન હતો. આ શ્રેણીના બીજા લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે તેમ, બંધારણ સભા દ્વારા પાછળથી કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફાર કર્યા વિના વારસામાં મળેલી વસાહતી રાજ્યની સ્થિતિ એ હતી કે આ અસ્પૃશ્યતા હિન્દુ સામાજિક વ્યવસ્થામાં મૂળ ધરાવતી હતી, અને જાતિ ભેદભાવને ઔપચારિક રીતે નકારી કાઢે છે એવા ધર્મમાં રૂપાંતરણની ક્રિયા પોતે જ પુરાવો હતો કે ધર્માંતરિત વ્યક્તિ સામાજિક વ્યવસ્થામાંથી બહાર નીકળી ગયો છે. રાજ્યએ એ વાતનો ઇન્કાર કર્યો ન હતો કે દલિત મૂળના ખ્રિસ્તી ધર્માંતરિતોને આર્થિક મુશ્કેલીઓ અથવા અનૌપચારિક સામાજિક પૂર્વગ્રહનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
આ રેકોર્ડમાંથી ત્રણ મુદ્દા સામે આવે છે જે સમકાલીન ચર્ચા પર આધાર રાખે છે. પ્રથમ, ભારતીય અનામત કાયદામાં ધર્મનો માપદંડ બંધારણથી ઘણા સમય પહેલાનો છે. તેને હિન્દુ-બહુમતી બંધારણ સભા દ્વારા કરવામાં આવેલી સંકુચિત પસંદગી તરીકે નકારી શકાય નહીં. તે બે દાયકાથી વધુ સમયથી પ્રયોગમૂલક વસ્તી ગણતરીના ડેટા પર કાર્યરત વિદેશી, ધાર્મિક રીતે નિરુત્સાહી વસાહતી વહીવટની સ્થાયી સ્થિતિ હતીઃ સાયમન કમિશન (૧૯૨૭), કોમ્યુનલ એવોર્ડ (૧૯૩૨), અને ૧૯૩૬નો ઓર્ડર.બીજું, ખ્રિસ્તી ધર્માંતરિતોને વિસ્તરણની માંગ એ ધર્માંતરણ પછીના ભેદભાવ વિશે નવા તથ્યોનો જવાબ આપતી આધુનિક નવીનતા નથી. તે એવી પરિસ્થિતિઓમાં આવી હતી, ધ્યાનમાં લેવામાં આવી હતી અને નકારી કાઢવામાં આવી હતી જ્યાં વસાહતી સરકાર પાસે સાંપ્રદાયિક સંતુલનની તેની વ્યાપક વ્યૂહરચનાના ભાગ રૂપે લઘુમતી ધાર્મિક માંગણીઓને સમાયોજિત કરવા માટે દરેક સંસ્થાકીય પ્રોત્સાહન હતું અને તેણે તેમ કરવાનો ઇન્કાર કર્યો હતો, કારણ કે આ તર્ક હિંદુ-વિશિષ્ટ અસ્પૃશ્યતા તે સમયે ખ્રિસ્તી ધર્માંતરિત વસ્તીના તથ્યો સાથે અનુરૂપ ન હતો. ત્રીજું, અને સૌથી અગત્યનું, ઐતિહાસિક રેકોર્ડ દર્શાવે છે કે બાકાત લોકોને ક્યારેય ખ્રિસ્તી ધર્મ અથવા ઇસ્લામ ધર્મોના દુશ્મન તરીકે ઘડવામાં આવ્યો ન હતો. અસ્પૃશ્યતા શું છે અને કોણ તેનાથી પીડાય છે તે અંગેના વ્યાખ્યાત્મક ચુકાદા તરીકે આવ્યું હતું. ઉપર આપેલા અહેવાલનો સ્વાભાવિક જવાબ એ છે કે ભારતનું બંધારણ ચોક્કસ રીતે વસાહતી વર્ગોથી અલગ લખવામાં આવ્યું હતું, તેમને બહાલી આપવા માટે નહીં, અને બ્રિટીશરોએ અનુસૂચિત જાતિઓને હિન્દુ-વિશિષ્ટ શ્રેણી તરીકે વર્ગીકૃત કરી હતી. આ વાંધાને અવગણવાને બદલે ગંભીરતાથી લેવું યોગ્ય છે, કારણ કે કાયદા અને નીતિના ઘણા ક્ષેત્રોમાં બંધારણ સભાએ અલગ મતદારો, રજવાડાના વિશેષાધિકાર અને વંશીય વસાહતી માળખાને દૂર કર્યા હતા. દલિત સમુદાયોમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીનો હેતુ સંપૂર્ણપણે તકવાદી હતો અથવા વાસ્તવિક માનવતાવાદી હેતુથી દૂર હતો તે સૂચવવું વસાહતી યુગના રેકોર્ડનું વિકૃતિકરણ છે; મિશન શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને અનાથાશ્રમો એવા પ્રદેશોમાં વાસ્તવિક અને મૂલ્યવાન સેવાઓ પૂરી પાડે છે જ્યાં વસાહતી રાજ્ય પોતે જ ઓછી સેવા આપતું હતું. તે જ મિશન ખાસ કરીને તેલુગુભાષી જિલ્લાઓ, દરિયાકાંઠાના આંધ્રપ્રદેશ અને તમિલનાડુ અને કેરળના ભાગોમાં દલિત વર્ગોના સમુદાયોને લક્ષ્ય બનાવીને સંગઠિત “જન ચળવળ” ધર્માંતરણ ઝુંબેશમાં સક્રિય હતા. ધર્માંતરણ કરનારાઓને દલિત વર્ગોથી અલગ ચૂંટણી અને વહીવટી શ્રેણી તરીકે ગણવાનો વસાહતી રાજ્યનો નિર્ણય આ ચાલુ મિશનરી પ્રવૃત્તિની જાગૃતિથી અલગ રીતે સમજી શકાતો નથી. ડૉ. આંબેડકર, સરદાર પટેલ, ડૉ. એચ.સી. મુખર્જી અને રાજકુમારી અમૃત કૌર દ્વારા બંધારણ સભાએ અનુસૂચિત જાતિઓ અને ધર્માંતરણ વિશે ખરેખર શું નિર્ણય લીધો તે વિશે આપણે ભાગ ૨માં ચર્ચા કરીશું.
(ક્રમશઃ)