(એજન્સી) તા.૧૯
૨૦૨૫માં જ્યારે ગાર્ગી જૈને છોટા ઉદેપુરનો કાર્યભાર સંભાળ્યો, ત્યારે તેમણે વિદ્યાર્થીઓ તેમના કાર્યાલય સુધી પહોંચે તેની રાહ જોવાને બદલે દર અઠવાડિયે આદિવાસી કન્યા શાળાઓમાં જવાનું શરૂ કર્યું. અનૌપચારિક વાતચીતથી શરૂ થયેલી કાર્યક્રમ કલેક્ટર ઇન ક્લાસરૂમ બની, જે એક માર્ગદર્શન કાર્યક્રમ છે જે હવે ૭૫૦થી વધુ છોકરીઓ સુધી પહોંચે છે. એક વર્ષ પછી, જિલ્લાની છોકરીઓનો ડ્રોપઆઉટ દર લગભગ ૬૦% ઘટ્યો છે. દરેક જિલ્લા કલેક્ટરની કચેરીમાં મુલાકાતીઓ માટે એક ખુરશી અનામત હોય છે, પરંતુ ગુજરાતના છોટા ઉદેપુરમાં, કલેક્ટર ગાર્ગી જૈને એક અલગ પસંદગી કરીઃ સરકારી શાળાના વર્ગખંડમાં એક પ્લાસ્ટિક ખુરશી, એવી છોકરીઓની બાજુમાં ઊભી રાખવામાં આવી હતી જેમને ક્યારેય તેમના કક્ષાના અધિકારીએ બેસાડીને ફક્ત સાંભળ્યું ન હતું. કોઈ નિરીક્ષણ રજિસ્ટર નહોતું, કોઈ મંડળ નહોતું, ફક્ત વાતચીત હતી. આજે, તે વિદ્યાર્થીઓ તેમને “મેડમ કલેક્ટર” કહેતા નથી. તેઓ તેમને કલેક્ટર દીદી કહે છે અને સંબોધનમાં આ ફેરફાર એ એક પહેલનો પાયો બની ગયો છે જે શાંતિથી જિલ્લાની આદિવાસી છોકરીઓ શાળાનો અનુભવ કેવી રીતે કરે છે તે ફરીથી આકાર આપે છે. ગુજરાત કેડરના ૨૦૧૫ બેચના ૈંછજી અધિકારી જૈને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫માં રાજ્યના સૌથી આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતા જિલ્લાઓમાંના એક છોટા ઉદેપુરનો હવાલો સંભાળ્યો. મુખ્યત્વે રાઠવા સમુદાયનું ઘર ૨૦૧૩માં વડોદરા જિલ્લામાંથી અલગ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે એક એવું સ્થાન છે જ્યાં છોકરીઓ ઘણીવાર તેમના પરિવારમાં શાળાએ જતી પ્રથમ હોય છે, આર્થિક મુશ્કેલીઓ, વહેલા લગ્ન અને દૃશ્યમાન રોલ મોડેલના અભાવને કારણે ઘણી છોકરીઓ વર્ગખંડ પૂર્ણ કરે તે પહેલાં જ શાળા છોડી દે છે. આ પેટર્ન છોટા ઉદેપુર પૂરતી મર્યાદિત નથી; ગરીબી અને વહેલા લગ્ન લાંબા સમયથી ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં શાળા છોડી દે છે, તેથી જ ટકાઉ, વિશ્વાસ-આધારિત સંપર્ક શિષ્યવૃત્તિ અથવા માળખાકીય સુવિધાઓ જેટલો જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જૈન આ પહેલને ‘ક્લાસરૂમમાં કલેક્ટર’ કહે છે. છેલ્લા એક વર્ષથી, તેણીએ જિલ્લાના આદિવાસી બ્લોકમાં કન્યા શાળાઓની મુલાકાત લેવા માટે દર અઠવાડિયે સમય ફાળવ્યો છે, સામાન્ય વર્ગખંડોને એવી જગ્યાઓમાં ફેરવી દીધા છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ તેમના સપના, ડર અને કૌટુંબિક દબાણ વિશે મુક્તપણે વાત કરે છે. “જ્યારે હું છોટા ઉદેપુરની કલેક્ટર બની, ત્યારે મેં નિયમિતપણે આદિવાસી વિસ્તારોની છોકરીઓ દ્વારા ભણતી શાળાઓની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું. હું ઇચ્છતી હતી કે આ છોકરીઓને ખબર પડે કે તેમના સપના બીજા કોઈના સપના જેટલા જ માન્ય છે,” તેણીએ કહ્યું છે. એક જિલ્લામાં જ્યાં છોકરીઓ ઘણીવાર વહેલી શાળા છોડી દે છે, જૈનની સાપ્તાહિક મુલાકાતો વર્ગખંડોને આત્મવિશ્વાસ અને શક્યતાના સ્થળોમાં ફેરવવામાં મદદ કરી રહી છે. આ કાર્યક્રમ હવે પાંચ કન્યા વિદ્યાલયોમાં ૭૫૦થી વધુ છોકરીઓને સીધા માર્ગદર્શન આપે છે, જે જિલ્લા કલેક્ટરોની એક વ્યાપક યાદીમાં જોડાય છે જેમની અપરંપરાગત પહેલોએ સમગ્ર ભારતમાં સ્થાનિક શાસનને ફરીથી આકાર આપ્યો છે. જૈન સત્રોને શિક્ષણવિદો સુધી મર્યાદિત રાખતા નથી. તે છોકરીઓ સાથે જીવન કૌશલ્ય, સંદેશાવ્યવહાર, આત્મવિશ્વાસ અને કાનૂની અધિકારો વિશે વાત કરે છે અને ેંઁજીઝ્ર પરીક્ષાથી લઈને એન્જિનિયરિંગ, દવા અને પોલીસ સેવાઓ સુધીના પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે, જે કલેક્ટરોથી વિપરીત નથી જેમણે છત્તીસગઢના દાંતેવાડા જિલ્લામાં આદિવાસી બાળકો માટે રહેણાંક કેમ્પસને પુનર્જીવિત કર્યા છે જેથી તેઓ અભ્યાસ છોડી ન શકે. દરેક સત્રનો સૌથી નિર્ણાયક ભાગ વ્યક્તિગત છે. જૈન છોકરીઓને તેના પોતાના બાળપણની એક ઘટના વિશે કહે છે, જ્યારે એક સાથી બસ મુસાફરે તેની માતા સાથે મુસાફરી કરતી વખતે તેણીને અયોગ્ય સ્પર્શનો ભોગ બનાવ્યો હતો, એક અનુભવ જે તેણીએ વર્ષો સુધી કોઈને કહ્યા વિના શાંતિથી સહન કર્યો હતો. હવે તેને શેર કરવાથી તેણી સારા સ્પર્શ અને ખરાબ સ્પર્શ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવે છે અને છોકરીઓને ચૂપ રહેવાને બદલે બોલવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, એક એવો અભિગમ જે પ્રતિબિંબિત કરે છે કે કેવી રીતે અન્ય અધિકારીઓએ છત્તીસગઢમાં દૃષ્ટિહીન આદિવાસી બાળકોને સરકારી વર્ગખંડોમાં લાવવા માટે બ્રેઇલ-આધારિત પાઠનો ઉપયોગ કર્યો છે. છોટા ઉદેપુરમાં ઘણી વિદ્યાર્થીઓ માટે, પહેલીવાર કોઈ પુખ્ત વયના વ્યક્તિએ તેમની પોતાની સલામતી વિશે આ રીતે ખુલ્લેઆમ વાત કરી છે. પરિણામો માપી શકાય તેવા છે. ૨૦૨૫માં છોટા ઉદેપુરમાં લગભગ ૯,૦૦૦ બાળકોએ શાળા છોડી દીધી હતી. ૨૦૨૬ સુધીમાં, તે સંખ્યા ઘટીને ૫,૫૦૦ થઈ ગઈ હતી, જેમાં લગભગ ૪,૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓ વર્ગખંડોમાં પાછા ફર્યા હતા, જે એકંદરે લગભગ ૩૯% ઘટાડો દર્શાવે છે. ખાસ કરીને છોકરીઓમાં, એક વર્ષમાં ડ્રોપઆઉટ દરમાં લગભગ ૬૦%નો ઘટાડો થયો હતો, જે સરકારી યોજનાઓ અને કલેક્ટર ઇન ક્લાસરૂમ હેઠળ સતત આઉટરીચના સંયોજન દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ ઘટાડો છે. જૈન માટે, આ સંખ્યાઓ ફક્ત મહત્વાકાંક્ષાનો એક ભાગ છે. “હું પાંચ આદિવાસી છોકરીઓ ૈંછજી અધિકારી ન બને ત્યાં સુધી રોકાઈશ નહીં,” તેણીએ કહ્યું છે, એક ધ્યેય જે યાદ કરે છે કે કેવી રીતે છૈં-આધારિત શિક્ષણ સહાયે રાજસ્થાનના ટોંક જિલ્લાની ૩૫૦થી વધુ સરકારી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓને તેમના અભ્યાસ સાથે ગતિ જાળવી રાખવા માટે આત્મવિશ્વાસ બનાવવામાં મદદ કરી છે. દરેક વર્ગખંડની મુલાકાત તે ધ્યેયને થોડી નજીક લાવે છે. નેતૃત્વ ઘણીવાર નીતિ જાહેરાતમાં માપવામાં આવે છે. કાર્યક્રમો અને ઉદ્ઘાટન, પરંતુ જૈનની પહેલ સૂચવે છે કે તેને ડેસ્કની સામે રાખવાને બદલે વિદ્યાર્થીની બાજુમાં ખેંચાયેલી ખુરશીમાં પણ માપી શકાય છે. જો છોટા ઉદેપુરની કોઈ છોકરી આખરે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડેમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશનમાં ૈંછજી પ્રોબેશનર તરીકે પ્રવેશ કરે છે, તો તે યાત્રા કોઈ કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં શરૂ થઈ ન હોત. તે એક આદિવાસી વર્ગખંડમાં શરૂ થઈ હોત, જ્યાં એક કલેક્ટરે નેતૃત્વ કરવાનું પસંદ કરતા પહેલા સાંભળવાનું પસંદ કર્યું હોત.