(એજન્સી) તા.૧૨
ઈરાન-યુએસ સંઘર્ષ વચ્ચે યુએસ એનર્જી સેક્રેટરીએ શરૂઆતમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના નાકાબંધી અંગે ટિ્‌વટ કર્યું હતું, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે યુએસએ હોર્મુઝમાંથી એક જહાજને એસ્કોર્ટ કર્યું હતું. જોકે, આ ટિ્‌વટ પછીથી ડિલીટ કરવામાં આવ્યું હતું. જાણો હોર્મુઝમાં હાલમાં શું થઈ રહ્યું છેઃ મધ્ય પૂર્વમાં વધતા સંઘર્ષ વચ્ચે, યુએસ એનર્જી સેક્રેટરી ક્રિસ રાઈટે એક પોસ્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે યુએસ સેનાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા એક ઓઇલ ટેન્કરને એસ્કોર્ટ કર્યું હતું. આ દાવો વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠાની સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવાના સંદર્ભમાં કરવામાં આવ્યો હતો. રાઈટે લખ્યું હતું કે, ‘રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ ઈરાન સામે લશ્કરી કાર્યવાહી દરમિયાન વૈશ્વિક ઉર્જા સ્થિરતા જાળવી રહ્યા છે. યુએસ નેવીએ વૈશ્વિક બજારોમાં તેલનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી એક ઓઇલ ટેન્કરને સફળતાપૂર્વક એસ્કોર્ટ કર્યું. પોસ્ટ પ્રકાશિત થયાની થોડીવાર પછી તેને ડિલીટ કરવામાં આવી હતી, જેના કારણે તેલ બજારમાં વ્યાપક મૂંઝવણ ફેલાઈ હતી. પરિણામે, તેલના ભાવ તરત જ ઘટી ગયા. આ ઘટનાએ પહેલાથી જ અસ્થિર પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી દીધી, કારણ કે આ દાવો ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના યુદ્ધ દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો જ્યાં તણાવ ખૂબ જ વધારે છે. જો કે, આ દાવો અને તેના પછીના ઇનકારથી હોર્મુઝની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની ગઈ. વ્હાઇટ હાઉસને દખલ કરવી પડી અને સ્પષ્ટતા કરવી પડી કે આવી કોઈ સુરક્ષા વ્યવસ્થા કરવામાં આવી નથી. પ્રેસ સેક્રેટરી કેરોલિન લીવિટે એક બ્રીફિંગમાં કહ્યુંઃ ‘હું પુષ્ટિ કરી શકું છું કે યુએસ નેવીએ હાલમાં કોઈપણ ટેન્કર અથવા જહાજને સુરક્ષા પૂરી પાડી નથી, જોકે, અલબત્ત, તે એક વિકલ્પ રહે છે.’ઉર્જા વિભાગની સ્પષ્ટતા : વિભાગના પ્રવક્તાએ એએફપીને જણાવ્યું હતું કે ‘ઉર્જા વિભાગના કર્મચારીઓને ખોટો કેપ્શન મળ્યા પછીસેક્રેટરી રાઈટના સત્તાવાર ઠ એકાઉન્ટમાંથી એક વીડિયો ક્લિપ દૂર કરવામાં આવી હતી.’ ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાડ્‌ર્સે આ દાવાને ‘સંપૂર્ણપણે ખોટો’ ગણાવ્યો અને કહ્યું કે કોઈ પણ યુએસ નેવી જહાજ હોર્મુઝની નજીક જવાની ‘હિંમત’ કરી નથી. અમે ફક્ત યુએસ સૈનિકોના આગમનની રાહ જોઈ રહ્યા છીએ. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા માર્ગોમાંનો એક છે, જે લગભગ ૨૦% વૈશ્વિક તેલ અને LNG શિપમેન્ટનો મોટો હિસ્સો વહન કરે છે. યુકે મેરીટાઇમ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO), ઇન્ટરનેશનલ મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (UKMTO) અને ઈરાની સત્તાવાળાઓના ડેટા અનુસાર, ૧થી ૧૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ દરમિયાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અથવા તેની નજીક ઓછામાં ઓછા ૧૦ ઓઇલ ટેન્કરો પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો, તેમને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા અથવા તેમના પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલ છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી (૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬થી), હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા લગભગ તમામ વ્યાપારી વેપાર બંધ થઈ ગયો છે. ટેન્કરોએ સ્ટ્રેટ છોડવાનું બંધ કરી દીધું છે, સ્ટોરેજ ભરાઈ ગયું છે અને ઉત્પાદકોએ ઉત્પાદનમાં ભારે ઘટાડો કરવો પડ્યો છે. સઉદી અરેબિયા, કુવૈત, ઇરાક અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત દરરોજ લાખો બેરલ ઓછું તેલ ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. જળમાર્ગ દ્વારા સામાન્ય ટ્રાફિક પુનઃસ્થાપિત કરવો જરૂરી છે, પરંતુ ઈરાને મંગળવારે (૧૦ માર્ચ, ૨૦૨૬) શપથ લીધા હતા કે જ્યાં સુધી યુદ્ધ ચાલુ રહેશે ત્યાં સુધી તે ખાડીમાંથી તેલ નિકાસ કરશે નહીં. યુદ્ધ પહેલાં, દરરોજ સરેરાશ ૧૩૮ જહાજો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા હતા. વૈશ્વિક બજારોને ખાતરી આપવા માટે, શિપિંગ કંપનીઓના ટેન્કરોને સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે યુએસ નેવી સેવાઓ તૈનાત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, પુરવઠામાં વિક્ષેપને કારણે ભાવમાં વધઘટ થઈ છેઃ સોમવારે ભાવ ૩૦% વધીને પ્રતિ બેરલ ૧૨૦ ડોલર થયા, જે ઘટી ગયા. યુદ્ધ સમાપ્ત કરવા અંગે ટ્રમ્પની ટિપ્પણીઓથી ટૂંક સમયમાં ભાવમાં ઘટાડો થયો, પરંતુ તેમના સંરક્ષણ સચિવે ‘ઈરાનની અંદર સૌથી ગંભીર હુમલો’ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી અને ટ્રમ્પના નિવેદનો ઉલટાવી દેવામાં આવ્યા. મધ્ય પૂર્વીય તેલના લાખો બેરલ પર્સિયન ગલ્ફમાં ફસાયેલા છે, જેને ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર મુક્ત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને અસરકારક રીતે બંધ કરી દીધું છે અને યુએસ ગુપ્તચર અહેવાલો સૂચવે છે કે ઈરાન સુરંગો તૈનાત કરવાની તૈયારીકરી રહ્યું છે. પૂર્વ નાટો કમાન્ડર જેમ્સ સ્ટેવ્રિડિસે ચેતવણી આપી હતી કે ઈરાનની ૫,૦૦૦+ સુરંગો થોડા દિવસોમાં જ સ્ટ્રેટને ‘નરક’ બનાવી શકે છે. પૂર્વ રોયલ નેવી ઓફિસર ટોમ શાર્પે કહ્યું હતું કે આવી સુરંગો ‘ગંભીર નુકસાન’ પહોંચાડી શકે છે. ઈરાને ચેતવણી આપી હતી કે જ્યાં સુધી યુએસ હુમલા બંધ ન થાય ત્યાં સુધી તેલ નાકાબંધી ચાલુ રહેશે.
જોકે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાને કારણે દરિયાઈ માલસામાનના ડાયવર્ઝનમાં ૩૬૦% વધારો થયો છે, જે દરરોજ સરેરાશ ૧,૦૧૦ છે, જેમાં ૫ માર્ચે રેકોર્ડ ૨,૩૬૩ ડાયવર્ઝન થયા છે. હોર્મુઝમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત જટિલ અને અસ્થિર છે. યુએસના દાવાઓ અને ઇન્કારથી મૂંઝવણ ઊભી થઈ છે, જે યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિ સામે પ્રચારનો ભાગ લાગે છે. ઈરાનનો નાકાબંધી વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બંધક બનાવવાની વ્યૂહરચના છે, જ્યારે યુએસ-ઇઝરાયેલી હુમલાઓ ઊર્જા માળખાને અસર કરી રહ્યા છે. ખાણ જમાવટ અને લશ્કરી વૃદ્ધિ પરિસ્થિતિને વધુ વણસી શકે છે, પરંતુ જો ઈરાન આર્થિક દબાણનો સામનો ન કરી શકે તો આંશિક ખુલાસો પણ શક્ય છે. એકંદરે, આ સંઘર્ષ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષાને પડકારજનક છે અને તાત્કાલિક રાજદ્વારી હસ્તક્ષેપની જરૂર છે.