(એજન્સી) તા.૧૯
દરિયા કિનારે ઉગતા મેન્ગ્રોવ છોડ માત્ર પ્રકૃતિનો એક ભાગ નથી પરંતુ જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચે રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે પણ કામ કરે છે. તેઓ માટીનું ધોવાણ અટકાવે છે અને માછલીઓ માટે સલામત આશ્રયસ્થાન પૂરૂં પાડે છે. જ્યારે આ છોડની સંખ્યા ઘટવા લાગી, ત્યારે ખારડી ગામની રહેવાસી દેવયાનીએ સરકારને મદદ કરવા આગળ આવી. મહારાષ્ટ્રની દેવયાનીએ પોતાનું જીવન પ્રકૃતિને સમર્પિત કર્યું છે. મેન્ગ્રોવ છોડને નીંદણ ગણી શકાય, પરંતુ તે દરિયાઈ વૃક્ષો અને ઝાડીઓ છે જેના મૂળ પાણીમાં જાળીની જેમ ફેલાય છે. તેઓ દરિયાકાંઠાનું રક્ષણ કરે છે અને પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાકારક છે. આ વૃક્ષોની ઘટતી સંખ્યા દરિયાકાંઠાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જે નજીકમાં રહેતા લોકોના જીવનને અસર કરે છે. મહારાષ્ટ્રના ખારડી ગામમાં આવું થઈ રહ્યું હતું, તેથી દેવયાની ઘરતે તેમને બચાવવા માટે સખત મહેનત કરી. દેવયાનીની મહેનતના પરિણામે ખારડી ગામમાં ૨૦ હેક્ટર વિસ્તારમાં ૮૦,૦૦૦ મેન્ગ્રોવ વૃક્ષો ઉગી નીકળ્યા છે. દેવયાનીએ આ હાંસલ કરવા માટે એક કે બે નહીં પણ ત્રણ વર્ષ ગાળ્યા. પરંતુ હવે જંગલ ખીલી રહ્યું છે. તેના બાળકો સ્થાયી થયા પછી તેણીએ વૃક્ષોની સંભાળ રાખવાનું શરૂ કર્યું. હવે, તેના પતિ પણ તેમનું રક્ષણ કરે છે. મહારાષ્ટ્રમાં ECRICC પ્રોજેક્ટના સ્ટેટ પ્રોજેક્ટ મેનેજર વિક્રમ યાદવ અને પાલઘર જિલ્લાના ડિસ્ટ્રિક્ટ કોઓર્ડિનેશન એસોસિએટ વિકાસ ગાયકવાડ તેમના અહેવાલમાં આ લખે છે. તેથી, મહારાષ્ટ્ર વન વિભાગના મેન્ગ્રોવ સેલ દ્વારા આ છોડને પુનઃસ્થાપિત કરવાના પ્રયાસો શરૂ કરવામાં આવ્યા. ભૌગોલિક માહિતી પ્રણાલી અને ભૌતિક સર્વેક્ષણનો ઉપયોગ કરીને તેઓએ ખારડી ગામમાં ૨૦ હેક્ટર જમીન પસંદ કરી. ત્રણ મેન્ગ્રોવ પ્રજાતિઓ, સેરીઓપ્સ ટેગલ, રાઇઝોફોરા મ્યુક્રોનાટા અને બ્રુગુએરા સિલિન્ડ્રિકા, પસંદ કરવામાં આવી હતી. તેમને ૧.૫ મીટરના અંતરે રોપવામાં આવ્યા હતા. અહેવાલ મુજબ, આ કાર્યથી ૪૫ લોકોને રોજગાર પણ મળ્યો. છોડનો નાશ કરી શકે તેવા પ્રાણીઓને દૂર રાખવા માટે સ્થાનિક લોકોની પણ ભરતી કરવામાં આવી હતી. આ પ્રોજેક્ટમાં મદદ કરનારા ખેડૂતોમાં દેવયાની અને તેના પતિ સંતોષનો પણ સમાવેશ થાય છે. સંતોષ દરરોજ તાડના ઝાડ પર ચઢીને પુનર્સ્થાપિત વિસ્તારનું નિરીક્ષણ કરે છે. તેમના પ્રયાસો દ્વારા, દેવયાનીએ આવા ૮૦,૦૦૦ છોડ ઉગાડવામાં મદદ કરી છે. હકીકતમાં, નાના છોડને પણ રક્ષણની જરૂર છે જેથી તેઓ સમસ્યા વિના ઉગી શકે. આ દંપતીએ બરાબર આ જ કર્યું છે.હવે, મહિલાઓ આ છોડમાંથી એકમાંથી મેસ્વાક તેલ કાઢે છે, જે બજારમાં વેચાય છે. અહીં કરચલા ઉછેર અને માછલીના ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન પણ થઈ રહ્યું છે. આનો અર્થ એ છે કે આ બધું રોજગાર પણ પૂરૂં પાડી રહ્યું છે.
મહારાષ્ટ્રની દેવયાનીએ પોતાનું જીવન પ્રકૃતિને સમર્પિત કર્યું.મેંગ્રોવના છોડને નીંદણ ગણી શકાય. પરંતુ આ દરિયાઈ વૃક્ષો અને ઝાડીઓ છે જેના મૂળ પાણીમાં જાળીની જેમ ફેલાય છે. તેઓ દરિયાકાંઠાનું રક્ષણ કરે છે અને પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાકારક છે. આ વૃક્ષોની સંખ્યામાં ઘટાડો દરિયાકાંઠાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જે નજીકમાં રહેતા લોકોના જીવનને અસર કરે છે. મહારાષ્ટ્રના ખારડી ગામમાં આવું જ થઈ રહ્યું હતું, તેથી દેવયાની ઘરતે તેમના પર સખત મહેનત કરી. દેવયાનીની મહેનતને કારણે, ખારડી ગામમાં ૨૦ હેક્ટર વિસ્તારમાં ૮૦,૦૦૦ મેંગ્રોવના વૃક્ષો ઉગી ગયા છે. દેવયાનીએ આ હાંસલ કરવા માટે એક કે બે નહીં, ત્રણ વર્ષ ગાળ્યા. પરંતુ હવે જંગલ ખીલી રહ્યું છે. તેના બાળકો સ્થાયી થયા પછી તેણીએ વૃક્ષોની સંભાળ રાખવાનું શરૂ કર્યું. હવે, તેના પતિ પણ તેમનું રક્ષણ કરે છે. હકીકતમાં, આ વિસ્તારમાં મેંગ્રોવના વૃક્ષો ખીલી શક્યા ન હતા. યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP) અનુસાર, ગામના કિનારા પર મેંગ્રોવના વૃક્ષો મરી રહ્યા હતા. પરિણામે, દરિયાકાંઠેથી ખારૂં પાણી ઘૂસી રહ્યું હતું, જેના કારણે પાક પર અસર પડી રહી હતી. ઘણી જગ્યાએ ખેતીની જમીન પણ ઉજ્જડ બની રહી હતી.