કોંગ્રેસ વિપક્ષના નેતા બનવા માટે જરૂરી ન્યૂનતમ બેઠકો (૫૪) મેળવશે કે સતત ત્રીજી વખત ફરીથી નિષ્ફળ જશે તે અંગે તીવ્ર ચર્ચા છે

૨૦૨૪ની લોકસભાની ચૂંટણીને હવે માત્ર એક મહિનાનો સમય બાકી છે, અને પક્ષોએ તેમના નિર્ધારિત લક્ષ્યોની જાહેરાત કરવાનો સમય આવી ગયો છે. જ્યારે ભારતીય જનતા પાર્ટીએ તેના મિશન ૩૭૦ની જાહેરાત કરી છે, ત્યારે કોંગ્રેસ પાર્ટી તેમ કરવાથી દૂર રહી છે.
કોંગ્રેસ વિપક્ષના નેતા બનવા માટે જરૂરી ન્યૂનતમ બેઠકો (૫૪) મેળવશે કે સતત ત્રીજી વખત ફરીથી નિષ્ફળ જશે તે અંગે તીવ્ર ચર્ચા છે. પાર્ટીના મોટાભાગના હાર્ડકોર સમર્થકોને આશા નથી કે ઇન્ડિયા બ્લોક પોતાના દમ પર સાદી બહુમતી હાંસલ કરે. પ્રખર સમર્થકો, જોકે, પુનરુત્થાન અને કોંગ્રેસની આશા રાખે છે, જેમાં પક્ષને ૧૦૦-૧૨૫ બેઠકો મળી શકે છે.
કોંગ્રેસ પાર્ટી ૨૦૧૯માં ૨૬૧ બેઠકો માટે સ્પર્ધામાં હતી. તેણે ૨૦૧૯માં ૫૨ બેઠકો જીતી હતી અને ૧૯.૭ ટકા વોટ શેર સાથે ૨૦૧૯ની બેઠકોમાં ઉપવિજેતા રહી હતી. આમાંથી ૬૦ ટકા બેઠકો કેરળ (૧૫), તમિલનાડુ (૮) અને પંજાબ (૮)ની હતી. કેરળ અને પંજાબમાં, તેના સાથી પક્ષો CPM/CPIઅને આમ આદમી પાર્ટી હવે આ બેઠકો માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા છે. તમિલનાડુમાં, પાર્ટી મોટાભાગે સાથી ડીએમકે પર વિશ્વાસ કરી રહી છે. AIADMKઅને બીજેપીનું ગઠબંધન સમાપ્ત થવાથી, અહીં કોંગ્રેસ માટે વસ્તુઓ તુલનાત્મક રીતે સારી છે. ત્યાં માત્ર ૫૧ બેઠકો છે જે તેણે ત્રણમાંથી બે કે ત્રણ વખત જીતી છે. આ તેની મજબૂત/સાપેક્ષ રીતે મજબૂત બેઠકો છે. આમાંથી ૨૪ બેઠકો દક્ષિણમાં, ૧૩ પૂર્વમાં, ૧૨ ઉત્તરમાં અને એક પશ્ચિમમાં છે. ત્યાં ૧૮૩ બેઠકો છે જે કોંગ્રેસે છેલ્લા ત્રણ ચૂંટણીમાં માત્ર એક જ વાર જીતી છે અને આને પ્રમાણમાં નબળી તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. આમાંથી અડધાથી વધુ ઉત્તર અને પૂર્વમાં છે. ત્યાં ૩૦૯ બેઠકો છે (જે બેઠકો સાથી પક્ષો લડશે તે બેઠકો સહિત) કે જે પાર્ટીએ છેલ્લી ત્રણ ચૂંટણીમાં ક્યારેય જીતી નથી. તેમાંથી ૬૭ ટકા તેના નબળા ઝોન, ઉત્તર અને પૂર્વમાં છે.
એવી ૧૯ બેઠકો છે જ્યાં કોંગ્રેસને ૫૦ ટકાથી વધુ વોટ શેર અને ૭૬ બેઠકો છે જ્યાં તેને ૪૦થી ૫૦ ટકાની વચ્ચે વોટ શેર મળ્યા છે. ૧૧૩ સીટો પર તેને ૩૦-૪૦ ટકા વોટ મળ્યા. આ ૨૦૮ બેઠકો પાર્ટી માટે ફોકસ એરિયા હોવી જોઈએ. એવી ૧૨૬ બેઠકો છે જ્યાં તેનો વોટ શેર ૦-૧૦ ટકાની રેન્જમાં નજીવો હતો.
કોંગ્રેસ ૯૮ સીટો (તમિલનાડુ, ઝારખંડ, કેરળ અને નોર્થ ઈસ્ટ) પર ૨૦૧૯ની જેમ સમાન ગઠબંધન ધરાવે છે. જેલમાં બંધ સાથી હેમંત સોરેનની તરફેણમાં સહાનુભૂતિની લહેર પેદા ન થાય ત્યાં સુધી પક્ષ માટે અહીં ઊલટું સીમિત છે. તે ૨૮ બેઠકો (કર્ણાટક) પર નબળું જોડાણ ધરાવે છે, અને ૧૮૦ બેઠકો (યુપી, ગુજરાત, હરિયાણા, દિલ્હી, ગોવા, J&K, મહારાષ્ટ્ર વગેરે) પર મજબૂત ગઠબંધન ધરાવે છે.
ગુજરાત, ગોવા અને હરિયાણામાં AAP સાથે પાર્ટીનું જોડાણ માત્ર પ્રતીકાત્મક છે. ઉત્તરપ્રદેશમાં, તે રામ મંદિર પછીના રાજ્યમાં મજબૂત ભાજપનો સામનો કરે છે. આ ઉપરાંત, બહુજન સમાજ પાર્ટી ગઠબંધનમાંથી ગાયબ છે. જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ના ઇન્ડિયા ગઠબંધનમાંથી નીકળી જવાને કારણે અને મમતા બેનરજીની તૃણમૂલ કોંગ્રેસના એકલા હાથે ચૂંટણી લડવાને કારણે તે બિહાર અને બંગાળમાં તકો ગુમાવી ચૂકી છે.
કોંગ્રેસ મહારાષ્ટ્રમાં લાભ મેળવવાની આશા રાખે છે, જ્યાં શિવસેનાના ઉદ્ધવ ઠાકરેના જૂથ અને પ્રકાશ આંબેડકરની વંચિત બહુજન આઘાડીના ઉમેરા દ્વારા ઈન્ડિયા જૂથને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. જો કે, સેના અને રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં વિભાજન બાબતોને જટિલ બનાવે છે.
ભાજપ વિરુદ્ધ કોંગ્રેસ : ૧૯૦ બેઠકો કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ ભાજપની સીધી હરીફાઈની બેઠકો છે, ભાજપે ૧૭૫ અને કોંગ્રેસે ૧૫ બેઠકો જીતી હતી. આ છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, ગુજરાત, હરિયાણા, આસામ વગેરેમાં હતી. આ વધીને ૨૦૦-૨૧૦ જેટલી થઈ શકે છે કારણ કે ભાજપ દ્વિધ્રુવી બનતા પંજાબ અને તેલંગાણામાં વધુ બેઠકો પર ચૂંટણી લડી રહી છે. આ બેઠકો પર સરેરાશ ભાજપને ૫૬ ટકા અને કોંગ્રેસને ૩૫ ટકા વોટ શેર મળ્યા છે. કોંગ્રેસ માટે કમનસીબે, તેના સાથી પક્ષોની આમાંની લગભગ ૮૦ ટકા બેઠકો પર કોઈ હાજરી નથી. ભાજપે જીતેલી ૧૭૫ બેઠકોમાંથી ૧૫૩ બેઠકોમાં ભગવા પક્ષે ૫૦ ટકા (લગભગ ૯૦ ટકા બેઠકો) કરતાં વધુ વોટ શેર નોંધાવ્યો હતો. કોંગ્રેસની મોટાભાગની શક્તિઓ અને સંસાધનો આ ૧૯૦ બેઠકો પર કેન્દ્રિત હોવી જોઈએ. જો ભાજપને ૨૦૧૯ની જેમ મોટી લીડ મળે છે તો કોંગ્રેસ માટે ૧૦૦ સીટો મેળવવી મુશ્કેલ બની જશે. તે બાબત માટે ૨૦૧૯નું પુનરાવર્તન પણ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
પ્રાદેશિક પક્ષો વિરુદ્ધ કોંગ્રેસ : ૭૧ બેઠકો કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ પ્રાદેશિક પક્ષો સીધી હરીફાઈમાં છે, ગ્રાન્ડ ઓલ્ડ પાર્ટીએ ૩૭ અને પ્રાદેશિક પક્ષોએ ૩૪ જીતી હતી. આ કેરળ, પંજાબ, તેલંગાણા, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ વગેરેમાં હતી. કોંગ્રેસ અને પ્રાદેશિક પક્ષોને દરેક બેઠક પર સરેરાશ ૪૧ ટકા વોટ શેર મળ્યો. કોંગ્રેસ માટે વિડંબના એ છે કે તે પંજાબ અને કેરળમાં આમાંથી ૨૫ સીટો પર કહેવાતા મિત્રો સાથે સ્પર્ધા કરી રહી છે. કોંગ્રેસે છેલ્લા વર્ષમાં બે દક્ષિણ રાજ્યો – કર્ણાટક અને તેલંગાણામાં સરકારો બનાવી છે અને અહીં તેની સંખ્યા વધારવાની આશા છે. તેલંગાણામાં, કેસીઆરની પુત્રી કવિતા સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટની કાર્યવાહી તેને ભાજપ સાથે દ્વિધ્રુવી હરીફાઈ બનાવી શકે છે, જેમાં ભારત રાષ્ટ્ર સમિતિ ત્રીજા સ્થાને ધકેલાઈ ગઈ છે. કોંગ્રેસ અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને લઘુમતી મતોને તેની તરફેણમાં વધુ એકીકૃત કરવાની આશા રાખે છે. તે એવા કેટલાક રાજ્યોમાંથી એક છે જ્યાં રાહુલ ગાંધી અને નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચેનું અંતર વિસ્તૃત નથી. કર્ણાટકમાં કોંગ્રેસે અનેક ગેરંટી લાગુ કરી છે. જો કે, આના કારણે પુરૂષ મતદારોમાં થોડો અસંતોષ ફેલાયો છે, જેઓ રોકડ મદદનાં પ્રાપ્તકર્તા નથી. મહિલાઓ માટે મફત બસ પરિવહનને કારણે પણ વસ્તીમાં તેના ટીકાકારો છે. ગેરંટીઓએ સરકારની નાણાકીય ખાધમાં પણ વધારો કર્યો છે અને તેની રાજકોષીય ખાધમાં વધારો કર્યો છે.
સ્વિંગ વિશ્લેષણ : સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં, કોંગ્રેસ ૨૧ બેઠકો (૨૦૧૯ની તુલનામાં ૩૧ બેઠકોના નુકસાન) સાથે સમાપ્ત થઈ શકે છે, જો તે સમગ્ર બેઠકો પર પાંચ ટકા વોટ શેર ગુમાવે છે (અને જો તેના નજીકના હરીફ તેનાથી પાછળ રહે તો).
તેના શ્રેષ્ઠ સંજોગોમાં, જો કોંગ્રેસ તેના નજીકના હરીફના ભોગે તમામ બેઠકોમાં પાંચ ટકા વોટ શેર મેળવે તો ૯૭ બેઠકો (૧૦૦થી ઓછી અને ૨૦૧૯ની સરખામણીમાં ૪૫ બેઠકોનો ફાયદો) સાથે સમાપ્ત થઈ શકે છે. આમાંથી બત્રીસ બેઠકોનો લાભ ભાજપના ભોગે આવશે. આમાંથી લગભગ અડધી બેઠકો હિન્દી હાર્ટલેન્ડ (૧૫) અને અન્ય આઠ કર્ણાટકમાં છે. તેથી, ૨૦૧૯ની સરખામણીમાં ૩૨ વધારાની બેઠકો પર ભાજપને હરાવે તો જ કોંગ્રેસ ૧૦૦ બેઠકો સુધી જીતી શકે છે – તેને ૧૦૦ બેઠકો જીતવા માટે ભાજપ સાથે સીધી હરીફાઈની ૨૦૦ સીટોમાંથી લગભગ ૫૦ સીટો જીતવાની જરૂર છે. શું તે બાંયધરીઓના અમલીકરણ પર સવારી કરીને કર્ણાટકમાં વધારાની આઠ બેઠકો જીતી શકે છે, હિન્દી હાર્ટલેન્ડ ગઢમાં ૧૫ બેઠકો પર ભાજપને હરાવી શકશે અને ૨૦૧૯ માં ભાજપ સામે જીતેલી ૧૫ બેઠાકોને જાળવી રાખશે? બડી મુશ્કિલ હૈ ડગર પનઘટ કી!

• અમિતાભ તિવારી(સૌ. : ઈન્ડિયા ટુડે.ઇન)