“યુદ્ધ દરમિયાન મોટા થયેલા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાથી પરિચિત નથી અને શાળા, શિક્ષક કે પાઠનો અર્થ શું છે તે સમજી શકતા નથી”

(એજન્સી) તા.૨૫
ગાઝા પટ્ટીમાં નરસંહારના તેમના અભિયાનના ભાગ રૂપે, ઇઝરાયેલીઓએ એન્કલેવની શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ સહિત લગભગ તમામ માળખાકીય સુવિધાઓનો નાશ કર્યો છે, જેથી બચી ગયેલા લોકોને તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવાની લગભગ કોઈ તક ન મળે. ગાઝા સરકારી મીડિયા ઓફિસ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર, ઇઝરાયેલી હુમલાના પરિણામે પટ્ટીની ૯૭ ટકા શાળાઓને ભૌતિક નુકસાન થયું છે, જ્યારે ૮૦ ટકા શાળા ઇમારતો પર સીધો બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો છે અથવા તેમને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. દસમાંથી લગભગ નવ (૮૭ ટકા) શાળા ઇમારતોને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા પહેલાં પુનર્નિર્માણ અથવા મોટા પુનર્વસનની જરૂર છે, જ્યારે ૪૦ ટકા ઇઝરાયેલી કબજા હેઠળની કહેવાતી પીળી રેખાની અંદર સ્થિત છે. ઇઝરાયેલી હુમલાઓએ ગાઝાના શિક્ષણ માળખાને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે, પરંતુ તેમણે વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોને પણ અવિરતપણે માર્યા છે, જેનાથી એન્કલેવમાં શિક્ષણ પ્રણાલી ગંભીર રીતે અપંગ બની છે. “૧૯૪ વૈજ્ઞાનિકો, શિક્ષણવિદો અને સંશોધકો સાથે ૧,૧૦૦થી વધુ શિક્ષકો અને શૈક્ષણિક કર્મચારીઓ માર્યા ગયા છે. શિક્ષકો અને શૈક્ષણિક વ્યાવસાયિકોના નુકસાનથી ભાવિ પેઢીઓને સંચિત જ્ઞાન અને કુશળતાથી વંચિત રાખીને કટોકટી વધુ ઘેરી બની છે,” ગાઝા સરકારી મીડિયા ઓફિસે ધ ન્યૂ અરબને જણાવ્યું. “૨૨,૦૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ માર્યા ગયા છે, હજારો વધુ ઘાયલ થયા છે, જેમાં કેટલાક એવા છે જેમના અંગવિચ્છેદન કરવામાં આવ્યું છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં લગભગ ૬૫૦,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ શાળા શિક્ષણથી વંચિત રહ્યા છે, જેના કારણે શિક્ષણની ખાધ ઊભી થઈ છે જેને દૂર કરવા માટે વર્ષોના સઘન ઉપચારાત્મક કાર્યક્રમોની જરૂર પડશે.” દીના અલ્લાહ, જેમણે અંગ્રેજી ભાષાના શિક્ષણમાં વિશિષ્ટતા સાથે સ્નાતક થયા છે અને અલ અવેલ ખાનગી શાળામાં લગભગ ૨૫૦ વિદ્યાર્થીઓને ભણાવ્યા છે, તેમણે કહ્યું કે તેમણે જોયું છે કે ગાઝા પટ્ટીમાં ઇઝરાયેલી બર્બરતાને કારણે અસંખ્ય આફતોનો સામનો કરતી વખતે તેમના વિદ્યાર્થીઓ શીખવાની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા હતા. દીનાએ ધ ન્યૂ અરબને જણાવ્યું, “ગાઝાના વિદ્યાર્થીઓ પરિવારના સભ્યો ગુમાવ્યા પછી, એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ઘણી વખત વિસ્થાપિત થયા પછી, બોમ્બમારાની ભયાનકતાનો અનુભવ કર્યા પછી અને અભ્યાસ માટે યોગ્ય શાળાઓ કે સ્થાનો ન મળ્યા પછી શીખવાની ક્ષમતા ગુમાવી રહ્યા છે.” ગયા ઓક્ટોબરમાં અમલમાં આવેલા કથિત યુદ્ધવિરામ દરમિયાન પણ, ઇઝરાયેલીઓએ મોટાભાગની આવશ્યક વસ્તુઓને એન્કલેવમાં પ્રવેશતા અટકાવી દીધી છે. પુસ્તકો અને સ્ટેશનરીની ખરીદી પરિવારો માટે એક પડકાર રહી છે. ઓનલાઇન વર્ગો અનુસરવા માટે જરૂરી ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી પણ ગંભીર રીતે ખોરવાઈ ગઈ છે. ત્રણ વર્ષના વિક્ષેપિત અભ્યાસે વિદ્યાર્થીઓના જ્ઞાન અને પાઠ સમજવાની તેમની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર અંતર પેદા કર્યું છે. “તેઓએ આગામી વર્ષોમાં તેના પર નિર્માણ કરવા માટે મૂળભૂત બાબતો શીખવાની છે,” દીનાએ સમજાવ્યું. “યુદ્ધ દરમિયાન મોટા થયેલા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાથી પરિચિત નથી અને શાળા, શિક્ષક કે પાઠનો અર્થ શું છે તે સમજી શકતા નથી. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ અંગ્રેજી મૂળાક્ષરોના અક્ષરો વાંચી શકતા નથી, જોકે ત્રણ વર્ષ પહેલાં, તે જ ઉંમરના બાળકો વાક્યો બનાવી શકતા હતા.” દીનાના વિદ્યાર્થીઓ પણ વ્યક્તિગત આઘાતથી પીડાઈ રહ્યા છે જે તેમના શિક્ષણને ગંભીર અસર કરે છે. “મારા મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓએ તેમના કેટલાક ભાઈ-બહેન, માતા-પિતા, સંબંધીઓ અથવા સહપાઠીઓને ગુમાવ્યા છે. હું તેમના આઘાતની અસરોને તેમના સામાજિક એકાંત, ચિંતા, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને વર્તન અને શૈક્ષણિક પ્રદર્શનમાં ફેરફારમાં ઓળખું છું,” દીનાએ કહ્યું. આ ચાલી રહેલા ઇઝરાયેલી નરસંહારમાં જેણે કોઈને પણ છોડ્યું નથી, શિક્ષકો તેમના વિદ્યાર્થીઓ કરતા ઓછા પ્રભાવિત નથી. “હું મારા વિદ્યાર્થીઓને તેમના આઘાતનો સામનો કરવામાં મદદ કરવા માટે મારા શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો કરૂં છું, જ્યારે મારા સાથી શિક્ષકો અને મને પણ સહાયની જરૂર છે કારણ કે અમે સમાન અનુભવોમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છીએ,” દીનાએ ઉમેર્યું. ૨૦૨૫માં ઇઝરાયેલી-નિર્મિત દુષ્કાળ, જે દરમિયાન ૧૫૬ બાળકો સહિત ૪૬૬ પેલેસ્ટીની કુપોષણ અને ભૂખમરાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા, તે દીના માટે ખાસ કરીને મુશ્કેલ સમય હતો. ભૂખથી ખૂબ જ નબળી પડી ગયેલી હોવા છતાં, તેના જેવા શિક્ષકોએ ભણાવવાનું ચાલુ રાખવું પડ્યું. “હું આઠ કલાક સુધી માંડ એક બિસ્કિટ અને પાણી સાથે કામ કરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી હતી. મારા શરીર અને મનમાં ભણાવવાની શક્તિ નહોતી, પણ હું ચાલુ રાખતી હતી,” દીનાએ કહ્યું. “ઘણી વખત, મારી દ્રષ્ટિ ઝાંખી થઈ જતી, પરંતુ હું તે બતાવતી કે બીજાને કહેતી નહીં. ક્યારેક હું બોર્ડ પર કંઈક ખોટું લખતી અને પછીથી મારી જાતને સુધારવી પડતી. વિદ્યાર્થીઓના કામમાં સુધારો કરતી વખતે મેં પણ ભૂલો કરી કારણ કે હું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતી નહોતી. મને આશા છે કે આપણે ફરીથી ભૂખ્યા નહીં રહીએ.” નબળા વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના શિક્ષકોને ખાલી પેટે તેમના પાઠ વાંચવા પડ્યા.
“ભૂખ્યા વિદ્યાર્થીઓને ભણાવતા ભૂખ્યા શિક્ષક પાસેથી તમે શું અપેક્ષા રાખો છો, જ્યારે તેઓ ફક્ત ખાવા માટે રોટલી મેળવવા વિશે જ વિચારી શકે છે ?” દીનાએ પૂછ્યું. અલ અવેલ ખાનગી શાળામાં, આચાર્ય સહર હોસ્નીએ કહ્યું કે માતા-પિતાએ ચાલુ રાખ્યું છે ઈઝરાયેલી બોમ્બ અને ટેન્કોના સતત ભય વચ્ચે પણ તેઓ તેમના બાળકો માટે શિક્ષણ મેળવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.
સહરે ‘ધ ન્યૂ આરબ’ (્‌રી દ્ગીુ છટ્ઠિહ્વ)ને જણાવ્યું, “ગાઝાના લોકો ઈચ્છે છે કે તેમના બાળકોનું શિક્ષણ ચાલુ રહે. જ્યારે અમને એવી આશા ન રહી કે ઈઝરાયેલ દ્વારા કરવામાં આવી રહેલો નરસંહાર અટકશે, ત્યારે અમે શાળા ફરી ખોલી અને પેલેસ્ટીની અભ્યાસક્રમ ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. જ્યારે ઈઝરાયેલી દળો આસપાસના વિસ્તારોમાં હુમલા તીવ્ર બનાવે છે, ત્યારે અમે વર્ગો સ્થગિત કરી દઈએ છીએ. અમે જમીની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ટૂંકા ગાળાની યોજનાઓ બનાવીએ છીએ.” ઈઝરાયેલી દળો ગાઝા પટ્ટી પર કોઈપણ પ્રકારના ડર કે રોકટોક વિના સતત બોમ્બમારો કરી રહ્યા છે. ‘યુદ્ધવિરામ’ જાહેર થયા પછી પણ તેમણે ૧,૫૦૦થી વધુ પેલેસ્ટીનીની હત્યા કરી છે, જેના કારણે જોખમ હંમેશા તોળાયેલું જ રહે છે.
સહરે ખુલાસો કર્યો, “બે અઠવાડિયા પહેલા, શાળાના અરબી ભાષાના એક શિક્ષિકા ઈઝરાયેલી હવાઈ હુમલામાં માંડ માંડ બચ્યા હતા. તેઓ ઘરે જઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેમની નજીકમાં જ બોમ્બ પડ્યો હતો. બીજા દિવસે જ્યારે તેઓ શાળાએ આવ્યા, ત્યારે તેમનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો હતો અને તેઓ ભાગ્યે જ વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાની સ્થિતિમાં હતા.”
પરંતુ, પશ્ચિમી દેશોના ભંડોળથી ચાલતી ઈઝરાયેલી ક્રૂરતાને કારણે ગાઝા પટ્ટીમાં સર્જાયેલી દયનીય પરિસ્થિતિ અને વેરવિખેર થઈ ગયેલા વ્યક્તિગત જીવનનો સામનો કરવા માટે તમામ વિદ્યાર્થીઓ સક્ષમ નથી.
સહરે કહ્યું, “ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ શિક્ષણ મેળવવાની આશા ગુમાવી દીધી છે, કારણ કે તેમની શાળાઓ અને ઘરો પર બોમ્બમારો થયો છે અથવા તેમના શિક્ષકો કે પરિવારના સભ્યો માર્યા ગયા છે. હાઈસ્કૂલના કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ તેમના જીવનના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ શૈક્ષણિક વર્ષ માટે યોગ્ય તૈયારી કરવાની તક ગુમાવી દીધી છે. આના કારણે, તેમની પસંદગીની યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવાના તેમના સપના પણ જોખમમાં મૂકાઈ ગયા છે.”
“કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ કલાકો સુધી પાણી લાવવા માટે ભટક્યા પછી અથવા રાહત સામગ્રી (ખોરાક) મેળવવા માટે લાંબી કતારોમાં ઊભા રહ્યા પછી, થાકીને શાળાએ પહોંચે છે. વળી, વિસ્થાપિત લોકો માટેના કામચલાઉ તંબુઓમાં એટલી ભીડ હોય છે કે ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ ન તો યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરી શકે છે, ન તો આરામ કરી શકે છે.”
ગાઝામાં પેલેસ્ટીની શિક્ષણ મંત્રાલયના પૂર્વ વરિષ્ઠ શૈક્ષણિક નિરીક્ષક, ડૉ.હનાન અબુ સકરને જણાવ્યું કે, ગાઝામાં શિક્ષકોની સતત થઈ રહેલી હત્યાઓની વિદ્યાર્થીઓ પર ખૂબ જ ગંભીર અને વ્યાપક અસર પડી રહી છે.
તેમણે કહ્યું, “જે ઘણા શિક્ષકો માર્યા ગયા છે, તેઓ માત્ર શિક્ષક જ નહોતા, પરંતુ તેમના વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશ્વાસ, સુરક્ષા અને આશાનું પ્રતીક હતા.”
“અમે નવા શિક્ષકોને તાલીમ આપી શકીએ છીએ, પરંતુ જે શિક્ષકોને આપણે ગુમાવ્યા છે તેમના જીવનને પાછા લાવી શકતા નથી. તેમજ, તેમના વર્ષોના અનુભવ કે તેમણે વિદ્યાર્થીઓના જીવન પર જે ઊંડી માનવીય છાપ છોડી છે, તેની ભરપાઈ કરવી પણ સરળ નથી.” તેમણે ઉમેર્યું, “જ્યાં સુધી વાસ્તવિક યુદ્ધવિરામ ન થાય અને આપણે શિક્ષણમાં રહી ગયેલી ખામીઓને દૂર ન કરી શકીએ, ત્યાં સુધી ગાઝામાં ભવિષ્યમાં યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે સક્ષમ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો થઈ શકે છે. સાથે જ, લાંબા અને ખર્ચાળ સુધારાત્મક શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોની જરૂરિયાત પણ વધી શકે છે.”
ડૉ. અબુ સકરને કહ્યું કે ગાઝાના પુનઃનિર્માણની શરૂઆત ત્યાંના લોકોથી થવી જોઈએ : “ગાઝાનું પુનઃનિર્માણ માત્ર ઈંટો અને ઈમારતોથી નથી થતું, પરંતુ તેના લોકોના પુનઃનિર્માણથી થાય છે.”
તેમણે પોતાની વાત પૂરી કરતા કહ્યું, “ગાઝાના બાળકોને એવા યુદ્ધની કિંમત તેમના બાળપણ, સપનાંઓ અને તકો ગુમાવીને ચૂકવવા ન દો, જે તેમણે પોતે પસંદ કર્યું જ નહોતું.” – પેલેસ્ટીન આઝાદ થશે.