(એજન્સી) તા.૪
૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં રૂરકી ટેક્નિકલ કોલેજના પ્રિન્સિપાલ -હવે આઈઆઈટી રૂરકી-એક અનોખા મિશન પર લખનૌ આવ્યા હતા.
૧૮૮૨માં સ્થપાયેલી લખનૌ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સ્કૂલના સ્નાતકો કારખાનામાં કેમ જતા નથી તેની તેઓ તપાસ કરી રહ્યા છે. બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી વહીવટીતંત્ર દ્વારા લખનૌ અને રૂરકીમાં સ્થપાયેલી આ સંસ્થાઓનો સમગ્ર હેતુ મજૂરોને મિલો જેવા કારખાનાઓમાં અને રેલ્વે અને નહેરોના બાંધકામ સ્થળો પર કામ કરવાની તાલીમ આપવાનો હતો. પરંતુ લખનૌ શાળાના ઘણા સ્નાતકો મજૂર તરીકે કામ કરવાનું ચાલુ રાખવા માંગતા ન હતા અને ભારતમાં કારખાનાઓમાં નોંધણી ઓછી હતી.
રૂરકીના આચાર્યને જાણવા મળ્યું કે, દલિત અને નીચલા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ-તે જ વિદ્યાર્થી સમૂહો જેમને આ શાળાઓ મજૂરીમાં જોડાવા માટે તાલીમ આપી રહી છે-કુશળ કામદારો બનવા માટે આ શાળાઓમાં આવતા નથી. તેઓ એટલા માટે આવી રહ્યા હતા કારણ કે તેમનામાં પોતાના માટે વધુ સારા જીવનનું સ્વપ્ન જોવાની હિંમત હતી. ઈતિહાસકાર અરૂણ કુમારની નવી દિલ્હીમાં ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટરમાં તાજેતરની વાતચીતનો આ વિષય હતો. સાયલન્ટ રિવોલ્ટ એન્ડ વર્કર્સ ડ્રીમ્સ ઇન કોલોનિયલ ઇન્ડિયા શીર્ષકવાળી ચર્ચામાં કુમારે લગભગ ૫૦ શિક્ષણ શાસ્ત્રીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને ૈૈંંઝ્રના નિયમિત સભ્યોથી ભરેલા રૂમને સંબોધિત કર્યો-જેમાં સબલ્ટર્ન સ્ટડીઝના દિગ્ગજ શાહિદ અમીનનો સમાવેશ થાય છે. ચર્ચા ભારતમાં ટેકનિકલ શિક્ષણના ઈતિહાસની આસપાસ ફરતી હતી અને તે કેવી રીતે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સૂક્ષ્મતા છોડી દીધી હતી : કામદારોની પોતાની આકાંક્ષાઓ.
કુમારે જણાવ્યું કે, “આ શિક્ષણના લોકશાહીકરણની વાર્તા છે, પરંતુ નીચેથી, શબ્દો મારા છે, પરંતુ તે કામદારોની રીતોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.”
આર્કાઇવલ સ્ત્રોતોની શ્રેણીનો ઉપયોગ કરીને, કુમાર આજે ભારતીય મજૂર વર્ગને આ રીતે કેમ નીચું જોવામાં આવે છે તેના પર તેમની થીસીસ રજૂ કરે છે. ૨૦મી સદીના તેમના જીવન અને શ્રમ સિવાયના સપના વિશેની શિષ્યવૃત્તિના અભાવને કારણે, કોઈ તેમના વિશે કંઈપણ જાણતું નથી અને તેમને ‘મૂર્ખ’ અને ‘અભણ’ તરીકે લખે છે.
- Sun, November 1, 2026
- Top Stories
- Trending
- Sun, November 1, 2026