(એજન્સી) તા.૧ર
આધુનિક કતારના શિલ્પી ભૂતપૂર્વ અમીર હવે આ જગતમાં નથી. શેખ હમાદ બિન ખલીફા અલ થાનીનું રવિવારે ૭૪ વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. તેમણે ખરેખર શું પ્રાપ્ત કર્યું તેની વિશાળતા અનંત છે. તેમણે માત્ર એક નાના ગલ્ફ રાજ્યનું આધુનિકીકરણ જ કર્યું ન હતું પણ તેમણે સાર્વભૌમત્વની કાર્યકારી પ્રણાલીને ફરીથી આકાર આપ્યો છે અને એ સાબિત કર્યું કે માંડ ૩,૦૦,૦૦૦ નાગરિકો ધરાવતો રાષ્ટ્ર માત્ર લશ્કર દ્વારા નહીં, પરંતુ એકવીસમી સદીમાં સત્તાનો ખરેખર જે અર્થ થાય છે તે તેની તેજસ્વી કામગીરી દ્વારા વૈશ્વિક અનિવાર્યતા મેળવી શકે છે. જ્યારે શેખ હમાદે ૧૯૯૫માં બળવામાં સત્તા કબજે કરી, ત્યારે કતાર એક પછાત અને પાણી વિનાનો વિસ્તાર હતો, એક એવો દ્વીપકલ્પ જે વિશ્વના રાજદ્વારી રડાર પર ભાગ્યે જ હતું. અઢાર વર્ષ પછી, જ્યારે તેમણે સ્વેચ્છાએ રાજગાદી છોડી દીધી અને એક અભૂતપૂર્વ પગલામાં ગલ્ફ પરંપરાથી અલગ માર્ગ અપનાવતા આ એક રાષ્ટ્ર જે વિશ્વનો અનિવાર્ય વાર્તાલાપ કરનાર બની ગયો હતો. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, કતારનો જીડીપી ચોવીસ ગણાથી વધુ વધ્યો. ૨૦૦૬ સુધીમાં તે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસનો વિશ્વનો સૌથી મોટો નિકાસકાર બની ગયો હતો. આજે, તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા વાર્ષિક ૭૭ મિલિયન ટન છે. શેખ હમાદ એવી વાત સમજી શક્યા હતા જે કોઈ મોટી સત્તાઓ ક્યારેય સમજી શકી નથીઃ ભારે લશ્કરી અસમપ્રમાણતાના આ વિશ્વમાં, નબળા લોકો મજબૂત લોકો સાથે ટકી શકતા નથી. તેઓ પોતાને મજબૂત લોકો માટે માળખાકીય રીતે જરૂરી બનાવીને ટકી રહે છે. આ સોફ્ટ પાવર ન હતો. તે કોઈપણ મિસાઇલ કરતાં વધુ કઠિન હતું. તે જરૂરિયાતનું શસ્ત્રીકરણ હતું. તેમણે બનાવેલા સ્તંભો જોઈએ. ૧૯૯૬માં તેમણે અલ જઝીરા શરૂ કર્યું, આરબ મીડિયા પર રાજ્યનો એકાધિકાર તોડ્યો અને કતારને એક એવો અવાજ આપ્યો જે કાસાબ્લાન્કાથી કૈરો સુધી ૬૦ મિલિયન દર્શકો સુધી પહોંચ્યો. ૧૯૯૫માં તેમણે કતાર ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી, દોહાને એક શૈક્ષણિક અભયારણ્યમાં પરિવર્તિત કર્યો જ્યાં આઇવી લીગ યુનિવર્સિટીઓ આવી અને આજ સુધી, લગભગ ૧૦,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ ૬૦ શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોમાં સ્નાતક થયા છે. ૨૦૧૦માં તેમણે ૨૦૨૨ ફિફા વર્લ્ડ કપનું આયોજન કર્યું અને આ રમતગમતની ઘટનાને સભ્યતાના આગમનની ક્ષણમાં ફેરવી દીધી. અને આ બધાની નીચે, તેમણે રાષ્ટ્રના ભવિષ્ય માટે લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ પર આધાર રાખ્યો જેણે નોર્થ ફિલ્ડને ભૂ-રાજકીય સોનાની ખાણમાં અને યુરોપના ઔદ્યોગિક આધારને કતારની વ્યૂહાત્મક ઢાલમાં ફેરવી દીધું હતું. પરંતુ તેમની સાચી પ્રતિભા સંશ્લેષણમાં રહેલી છે. શેખ હમાદે મીડિયા, શિક્ષણ, ઊર્જા અને રમતગમતને અલગ પહેલ તરીકે આગળ ધપાવી હતી. અલ જઝીરાએ કતારને શક્તિ આપી. એજ્યુકેશન સિટીએ તેને જ્ઞાનાત્મક મૂડી આપી. વર્લ્ડ કપે તેને વૈશ્વિક દૃશ્યતા આપી. અને ન્દ્ગય્ એ તેને આર્થિક લાભ આપ્યો. જર્મની, ફ્રાન્સ, ઇટાલી અને નેધરલેન્ડ્‌સને ૨૦૫૦ના કરારોમાં કતારની પ્રાદેશિક સ્થિરતા સાથે જોડ્યા હતા. કતારની મધ્યસ્થીનો સિદ્ધાંત એક સિદ્ધિ છે, જેને શ્રેષ્ઠ રીતે શસ્ત્રયુક્ત તટસ્થતા તરીકે વર્ણવી શકાય. શેખ હમાદે કતારને એક એવા દેશ તરીકે સ્થાન આપ્યું જે દરેક સાથે વાત કરી શકે છેઃ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્‌સ અને ઈરાન, ઇઝરાયેલ અને હમાસ, સઉદી અરેબિયા અને મુસ્લિમ બ્રધરહુડ. ૨૦૦૮માં જ્યારે લેબેનોન ગૃહયુદ્ધની અણી પર હતું, ત્યારે તેમણે દરેક મુખ્ય લેબેનીઝ જૂથને દોહામાં બોલાવીને કરારમાં મધ્યસ્થી કરી હતી. સુદાનમાં, તેમણે દારફર શાંતિ દસ્તાવેજને સુરક્ષિત કરવા માટે ઇં૨ બિલિયન સુધીની વિકાસ મૂડીનું વચન આપ્યું. તેમણે અલ ઉદેદ ખાતે અમેરિકન સત્તાનું સ્વાગત કર્યું, અને વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચેનો એકમાત્ર રાજદ્વારી કોરિડોર ખુલ્લો રાખ્યો અને સાબિત કર્યું કે તટસ્થતા એ નબળાઈ નથી, પરંતુ એક નાનું રાજ્ય સૌથી શક્તિશાળી બની શકે છે. એક વિશ્લેષકે કહ્યું કે, “ફક્ત કતાર જ સુન્ની ઉગ્રવાદીઓ અને આયાતુલ્લાહો, તેમજ સઉદી, તુર્ક, ઇઝરાયલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્‌સ સાથે વાત કરી શકે છે”. તેઓ જાણતા હતા કે ક્યારે પદ છોડવું. ૨૦૧૩માં તેમણે સ્વેચ્છાએ તેમના પુત્ર શેખ તમીમ બિન હમાદ અલ થાનીને સત્તા સોંપી હતી. આ ક્ષેત્રમાં સત્તાનું શાંતિપૂર્ણ હસ્તાંતરણ એટલું દુર્લભ છે કે તે લગભગ અગમ્ય રહ્યું છે. તેઓ સિંહાસનને વળગી રહ્યા ન હતા. તેઓ સમજી ગયા હતા કે સંસ્થાકીય યાદ કોઈપણ એક શાસક કરતાં વધુ ટકી શકે છે. કતારના લોકો જેને ફાધર અમીર કહે છે તે માણસને વર્લ્ડ કપની શરૂઆતની મેચમાં દેખાયા ત્યારે લોકોએ ગર્જનાત્મક તાળીઓ પાડતી જોવા મળી. પરંતુ તેમણે વર્ષો પહેલા જ પોતાનો વારસો સુરક્ષિત કરી લીધો હતો. વૈશ્વિક વ્યૂહરચનાકારો અને નીતિ નિર્માતાઓ માટે પ્રશ્ન એ નથી કે શેખ હમાદનું મોડેલ કામ કરે છે કે નહીં. તે સ્વયં સ્પષ્ટપણે થયું છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું તે તેમના પર ટકી શકશે ? મહાન-શક્તિ સ્પર્ધા બહુ-દિશાત્મક હેજિંગ માટે જગ્યા સંકોચાઈ રહી છે. હરીફ ગલ્ફ રાજ્યો ઊંડા તેમના સોફ્ટ-પાવર સાધનોની નકલ કરી રહ્યા છે. કતારના ઉદયને શક્ય બનાવતી પરિસ્થિતિઓ તેના પગ નીચે ખસી રહી છે. છતાં મુખ્ય આંતરદૃષ્ટિ ટકી છે. શેખ હમાદે સાબિત કર્યું કે સાર્વભૌમત્વ વારસામાં મળતું નથી. તે નિર્માણ પામે છે. તે વ્યૂહરચનાનું કાર્ય છે. તે ચોરસ કિલોમીટરમાં માપવામાં આવતું નથી. તેમણે એક રાષ્ટ્ર બનાવ્યું જેને વિશ્વ અવગણી શકે નહીં અને એક એવું રાષ્ટ્ર બનાવ્યું જેને વિશ્વ ગુમાવી શકે તેમ નથી. તે સોફ્ટ પાવર નથી. તે માળખાકીય શક્તિ છે. અને તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્મારક છે. કતારના ભૂતપૂર્વ શાસક, જેમણે એક પેઢી કરતાં પણ ઓછા સમયમાં બેકવોટરને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રોસરોડ્‌સમાં ફેરવી દીધું છે, તેઓ હવે આ દુનિયાથી ચાલ્યા ગયા છે. પરંતુ તેમણે જે પ્રતિષ્ઠા બનાવી છે તેને વિશ્વ ભલે પસંદ કરે કે ન કરે, તેઓએ તેની સાથે કામ કરવું જ પડશે. શેખ હમાદ તમે વિશ્વને જે પ્રકારના કતારની જરૂર હતી તેવો જ દેશ બનાવ્યો છે.