મોંઘા એર પ્યુરિફાયરમાં રોકાણ કરવાને બદલે, દિલ્હીના બે યુવા સંશોધકોએ વર્ગખંડમાં પહેલેથી જ લાગેલા પંખાઓનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમના ‘પ્રોજેક્ટ વાયુ’ના ફિલ્ટર્સની કિંમત માત્ર ૧૪૦ રૂપિયા છે. આ ફિલ્ટર્સ વંચિત વર્ગોની શાળાઓમાં ઘરની અંદરના (ઇન્ડોર) વાયુ પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરી રહ્યા છે, જેના માટે તેમને ‘૨૦૨૬ ડાયના એવોર્ડ રોલ ઓફ ઓનર’થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે
(એજન્સી) તા.૧૩
દિલ્હીના હજારો બાળકો માટે વર્ગખંડમાં શુદ્ધ હવા મેળવવા માટે હવે મોંઘા એર પ્યુરિફાયરની જરૂર નહીં પડે. બે યુવા સંશોધકો, ક્રિશ અગ્રવાલ અને સમર્થ મીટલે ‘પ્રોજેક્ટ વાયુ’ની શરૂઆત કરી. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા વર્ગખંડમાં સામાન્ય રીતે લાગેલા પંખાઓ પર માત્ર ૧૪૦ રૂપિયાની કિંમતના ફિલ્ટર્સ લગાવીને તેને સસ્તું એર પ્યુરિફાયર બનાવી શકાય છે. આ પ્રોજેક્ટના ઘડતરમાં સવ્ય મીટલે પણ શરૂઆતના તબક્કે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે બાદમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા માટે ગયા હતા. તેમના આ પ્રયાસો બદલ ક્રિશ અગ્રવાલને ‘૨૦૨૬ ડાયના એવોર્ડ રોલ ઓફ ઓનર’માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આ પહેલ એક એવી સમસ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જેના પર બહારના પ્રદૂષણની સરખામણીમાં ઘણી ઓછી ચર્ચા થાય છે : વર્ગખંડની અંદર બાળકો જે હવા શ્વાસમાં લે છે તેની ગુણવત્તા. ઘણી શાળાઓ માટે મોંઘા એર પ્યુરિફાયર વસાવવા વ્યવહારૂ ન હોઇ શકે, તેથી ‘પ્રોજેક્ટ વાયુ’ વર્ગખંડના પંખાઓ પર સસ્તા ફિલ્ટર્સ લગાવીને એક કિફાયતી વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. આ પ્રોજેક્ટ દિલ્હીની અનેક શાળાઓ સુધી પહોંચ્યો છે, જેનાથી ૧૦,૦૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને લાભ થયો છે. આ વિચાર એક સાદા પ્રશ્નથી શરૂ થયો : જો એક સસ્તું ફિલ્ટર બનાવી શકાય અને તેને સેકન્ડોમાં લગાવી શકાય, તો દરેક વર્ગખંડમાં આવું ફિલ્ટર કેમ ન હોવું જોઇએ ? ‘પ્રોજેક્ટ વાયુ’ની વેબસાઇટ અનુસાર તેના સ્થાપકોને એ વાતની ચિંતા હતી કે બાળકો દરરોજ ઘણા કલાકો એવા વર્ગખંડોમાં વિતાવે છે જ્યાં બહારની પ્રદૂષિત હવા કોઇપણ પ્રકારના ફિલ્ટર વગર અંદર આવી શકે છે. એક સરળ નવીનતાનો હેતુ સામાન્ય વર્ગખંડના પંખાને હવા શુદ્ધિકરણમાં ફેરવવાનો છે. દિલ્હીમાં જ્યાં હવાની ગુણવત્તા ઝડપથી બગડી શકે છે, ત્યાંPM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ કણો ખાસ ચિંતાનો વિષય છે. જો કે, દરેક વર્ગખંડમાં એકલ હવા શુદ્ધિકરણ સ્થાપિત કરવું ખર્ચાળ હોઇ શકે છે, ખાસ કરીને મર્યાદિત બજેટ ધરાવતી શાળાઓ માટે. સ્થાપકો એક એવો ઉકેલ ઇચ્છતા હતા જેના માટે શાળાઓને નવા ઉપકરણો ખરીદવાની અથવા તેમના હાલના પંખાને બદલવાની જરૂર ન પડે. ટેક્નોલોજી વિકસાવવા માટે, ટીમે મેસેચ્યુસેટ્સમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી વૈશ્વિક ફિલ્ટરેશન ઉત્પાદક હોલિંગ્સવર્થ અને વોસ સાથે સહયોગ કર્યો. આ ભાગીદારીમાં સંયુક્ત સંશોધન અને વિકાસનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં કંપની પહેલ માટે ૭૦૦ મીટર ફિલ્ટર મીડિયા સપ્લાય કરતી હતી. ટીમે આખરે ઇલેક્ટ્રોટ મીડિયાનો ઉપયોગ કરીને રેટ્રોફિટ ફિલ્ટર વિકસાવ્યું, જેને નિયમિત પંખા સાથે જોડી શકાય છે. પ્રોજેક્ટ વાયુ એ પણ જણાવે છે કે, તે ફિલ્ટર ડિઝાઇન માટે કૉપિરાઇટ ધરાવે છે. પરંપરાગત હવા શુદ્ધિકરણથી વિપરીત, વાયુ ફિલ્ટર હાલના પંખાના હવા પ્રવાહનો ઉપયોગ કરે છે, જે અલગ મોટર અથવા ફિલ્ટરેશન યુનિટની જરૂરિયાતને દૂર કરે છે. ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિકલી ચાર્જ્ડ ફાઇબરથી બનેલું છે જે PM2.5 સહિત સૂક્ષ્મ કણોને ફસાવે છે, તે સ્થિતિસ્થાપક અસ્તરનો ઉપયોગ કરીને પંખાની ગ્રીલની આસપાસ ફિટ થઇ જાય છે અને તેને સાધનો અથવા એડહેસિવ્સ વિના એક મિનિટમાં ઇન્સ્ટોલ કરી શકાય છે. આ ટેક્નોલોજીને પરવડે તેવી (સસ્તી) રાખવી એ આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હતો. તેની વેબસાઇટ અનુસાર દરેક ફિલ્ટરના ઉત્પાદનનો ખર્ચ આશરે ૧૪૦ રૂપિયા થાય છે. આ ખર્ચ ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલો છે : ફિલ્ટર મીડિયા માટે ૮૫ રૂપિયા, ઇલાસ્ટિક લાઇનિંગ માટે ૧૫ રૂપિયા અને સિલાઇ તથા પરિવહન માટે ૪૦ રૂપિયા. ‘પ્રોજેક્ટ વાયુ’ શાળાઓને વિના મૂલ્યે ફિલ્ટર પૂરા પાડે છે અને જે વર્ગખંડોમાં પંખા નથી, ત્યાં પંખા પણ આપે છે. આ વિતરણ મોડેલ એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે કે, જેથી ફિલ્ટર લગાવવા અને તેની જાળવણી કરવી સરળ બને. શાળાને કિટ મળી જાય પછી શિક્ષકો તેને ત્યાં પહેલેથી લાગેલા પંખા પર લગાવી શકે છે. પંખો ચાલુ કરતા જ ફિલ્ટર ફૂલી જાય છે અને હવાનું શુદ્ધિકરણ (ફિલ્ટરિંગ) કરવાનું શરૂ કરી દે છે. આ ટીમ દર મહિને નવા ફિલ્ટર પણ પૂરા પાડે છે, જેથી શાળાઓએ જાતે બદલવાની વ્યવસ્થા કરવી પડતી નથી. આ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક તબક્કામાં દિલ્હીની ૨૯૫ વર્ગખંડોમાં ૬૦૨ ફિલ્ટર લગાવવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી લગભગ ૮,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓને લાભ મળ્યો. ‘ડાયના એવોર્ડ’ની સત્તાવાર માહિતી મુજબ અત્યાર સુધીમાં આ પહેલથી ૧૦,૦૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને ફાયદો થયો છે.