(એજન્સી) તા.૧૧
“દલિત મહિલાઓ અને છોકરીઓની વાસ્તવિકતા સામાજિક બાકાત અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાની સ્થિતિ છે… તેઓ ઘણીવાર નાગરિક, રાજકીય, આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અધિકારોના ઉલ્લંઘનનો ભોગ બને છે, જેમાં જાતીય શોષણ અને હિંસાનો સમાવેશ થાય છે. તેમને ઘણીવાર વિસ્થાપિત કરવામાં આવે છે; બળજબરીપૂર્વકના કે બંધુઆ મજૂરી, વેશ્યાવૃત્તિ અને માનવ તસ્કરીમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે.” – રશીદા મંજૂ, મહિલાઓ વિરુદ્ધ હિંસા અંગેના સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશેષ પ્રતિનિધિ. દલિત મહિલાઓ ઘણીવાર અત્યંત પિતૃસત્તાક સમાજમાં ફસાયેલી હોય છે. દલિત અને મહિલા હોવાને કારણે તેઓ જે ગંભીર ભેદભાવનો સામનો કરે છે તે તેમને હિંસાનું મુખ્ય લક્ષ્ય બનાવે છે અને જીવનના તમામ ક્ષેત્રોમાં તેમને પસંદગી અને સ્વતંત્રતાથી વ્યવસ્થિત રીતે વંચિત રાખે છે. લિંગ અને જાતિ આધારિત ભેદભાવનો આ વ્યાપક સંગમ સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય સત્તાના અત્યંત અસંતુલિત સમીકરણોનું પરિણામ છે. “જાતિ અને લિંગનું મિશ્રણ લાખો દલિત મહિલાઓને ભેદભાવ અને હિંસા (બળાત્કાર સહિત) માટે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવે છે.” – હ્યુમન રાઈટ્‌સ વોચ. દલિત મહિલાઓને ન્યાય મેળવવામાં ગંભીર મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડે છે અને જ્યારે ગુનેગાર પ્રભુત્વશાળી જાતિનો (જાતિ વ્યવસ્થામાં દલિતોથી ઉપરના સ્તરનો) સભ્ય હોય ત્યારે આવા કિસ્સાઓમાં ગુનેગારોને સજા ન થવાની (દંડમુક્તિની) વ્યાપક સ્થિતિ જોવા મળે છે. તેથી દલિત મહિલાઓને જાતીય હિંસા અને અન્ય ગુનાઓ માટે સરળ લક્ષ્ય માનવામાં આવે છે, કારણ કે ગુનેગારો લગભગ હંમેશા સજામાંથી બચી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં અભ્યાસો દર્શાવે છે કે દલિત મહિલાઓ વિરુદ્ધના બળાત્કારના કેસોમાં દોષિત ઠેરવવાનો દર ૨%થી ઓછો છે, જ્યારે ભારતમાં તમામ મહિલાઓ વિરુદ્ધના બળાત્કારના કેસોમાં આ દર ૨૫% છે. “સરસ, હવે તમારી પાસે પુરાવો છે કે તમે તેનો આનંદ માણ્યો હતો” – એક ભારતીય કોર્ટના ન્યાયાધીશનો ગેંગ-રેપનો ભોગ બનેલી દલિત મહિલાને અપાયેલો જવાબ; આ ટિપ્પણી તેમણે પ્રભુત્વશાળી જાતિના બળાત્કારીઓ દ્વારા ઉતારવામાં આવેલા અને ફેલાવવામાં આવેલા બળાત્કારના વીડિયોને જોયા પછી કરી હતી, જે મહિલાએ કોર્ટમાં બળાત્કારના પુરાવા તરીકે રજૂ કર્યો હતો. ગુનેગારોને મળતી છૂટછાટ (દંડમુક્તિ)એ એક મુખ્ય સમસ્યા છે. પોલીસ ઘણીવાર દલિત મહિલાઓને કાનૂની અને ન્યાયિક સહાય મેળવવાના અધિકારથી વંચિત રાખે છે અથવા તેની અવગણના કરે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, ન્યાયતંત્ર દલિત મહિલાઓને ભેદભાવથી બચાવતા કાયદાઓનો અમલ કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય સેવાઓ, પાણી, સ્વચ્છતા અને અન્ય પાયાની સેવાઓ પૂરી પાડવામાં જાતિ અને લિંગ આધારિત ભેદભાવ એ દલિત મહિલાઓ માટે મોટા અવરોધો છે, જે તેમના કલ્યાણ અને તકો પર ગંભીર અસર કરે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN)ની એજન્સીઓ અને માનવ અધિકારો તથા વિકાસ ક્ષેત્રે કાર્યરત મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) દ્વારા આ ભેદભાવને વારંવાર દસ્તાવેજીકૃત કરવામાં આવ્યો છે. “કાયદા અને નીતિઓનો અમલ ન થવો તેમજ અસરકારક ઉપાયો અને ન્યાયતંત્ર તથા પોલીસ સહિતની રાજ્યની સંસ્થાઓનું અસરકારક રીતે કાર્યરત ન હોવું, એ જાતિ-આધારિત ભેદભાવને નાબૂદ કરવામાં મુખ્ય અવરોધો છે.” – યુરોપિયન સંસદનો જાતિ-આધારિત ભેદભાવ અંગેનો ૨૦૧૩નો ઠરાવ. દલિત મહિલાઓ ઘણીવાર આધુનિક ગુલામીની સ્થિતિમાં કામ કરે છે અને માનવ તસ્કરીનો મુખ્ય ભોગ બને છે. ઈંટના ભઠ્ઠા, વસ્ત્ર ઉદ્યોગ અને કૃષિ ક્ષેત્રે તેમને ઘણીવાર દેવાની ગુલામી (બંધુઆ મજૂરી)માં ધકેલી દેવામાં આવે છે. હાથથી માનવ મળ-મૂત્ર સાફ કરવાના અમાનવીય કાર્યમાં ફરજ પાડવામાં આવતી વ્યક્તિઓમાંથી ૯૮% દલિત મહિલાઓ છે. ભારતમાં ‘દેવદાસી’ (જાતીય ગુલામ) તરીકે મંદિરોમાં ચાલતી વેશ્યાવૃત્તિની પ્રથામાં અથવા નેપાળમાં તેમની જાતિના દરજ્જાને કારણે વેશ્યા તરીકે ઓળખાવવાની સ્થિતિમાં પણ દલિત મહિલાઓનો જન્મ થઈ શકે છે. દલિત મહિલાઓ વિશ્વની સૌથી ભયાનક અને અસરકારક દમનકારી પ્રણાલીઓ પૈકીની એક – જાતિ અને લિંગ આધારિત ભેદભાવના સમન્વય – સામે એકજૂથ થઈ રહી છે. સમગ્ર વિશ્વમાં દલિત મહિલાઓની ચળવળો વધુ મજબૂત બની રહી છે; તેઓ એકબીજા સાથે જોડાઈ રહી છે અને નીતિ-નિર્ધારકો તથા વિશ્વના લોકો સુધી પોતાની વાત પહોંચાડી રહી છે. તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને વિશ્વના લોકોને એકસાથે આવીને તેમની પડખે ઊભા રહેવા અને ભેદભાવના આ ભયાનક સ્વરૂપને ચાલુ રહેવા દેતી વૈશ્વિક મૌન તોડવા માટે અવાજ ઉઠાવવાની અપીલ કરી રહી છે. “તેમને અમને રોજ બળાત્કારનો ભોગ બનાવવા અને અમારી હત્યા કરવા ન દો. પોલીસ પાસે અમને અમારા અધિકારો અપાવો.