રોહિત વેમુલાની જાતિ તેમના મૃત્યુ સુધી ક્યારેય મુદ્દો ન હતો. જ્યારે તેને જીઝ્ર વિદ્યાર્થીઓ માટેના અધિકારો આપવામાં આવ્યા હતા ત્યારે તે ક્યારેય પ્રશ્ન ન હતો અથવા તેની સામે ક્યારેય કોઈ પૂછપરછ કરવામાં આવી ન હતી

(એજન્સી) તા.૭
પોલીસ રિપોર્ટ જણાવે છે કે હૈદરાબાદ યુનિવર્સિટીમાં જાતિવાદી ઉત્પીડનના કારણે આત્મહત્યા કરનાર રિસર્ચ સ્ટુડન્ટ રોહિત વેમુલા દલિત નહોતો. શનિવારે તેલંગાણા હાઈકોર્ટમાં દાખલ કરાયેલા રિપોર્ટ અનુસાર તેણે એ ડરથી આત્મહત્યા કરી કે તેની સાચી જાતિ વિશેની માહિતી બહાર આવી જશે. આ કેસના આરોપીઓ સિકંદરાબાદના તત્કાલિન સાંસદ બંડારૂ દત્તાત્રેય, એમએલસી એન. રામચંદ્ર રાવ, યુનિવર્સિટીના વીસી અપ્પા રાવ, એબીવીપીના નેતાઓ અને કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઈરાની પણ આ ઘટનામાં કથિત રીતે સામેલ છે. રિપોર્ટ અનુસાર “રોહિતની માતાએ એક સર્ટિફિકેટ બનાવ્યું હતું જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે તે અનુસૂચિત જાતિનો છે. આનો કોઈ પુરાવો નથી. રોહિત જાણતો હતો કે તે અનુસૂચિત જાતિનો નથી. રોહિતને હંમેશા પકડાઈ જવાનો, તેની ડિગ્રી ગુમાવવાનો અને કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરવાનો ડર રહેતો હતો. રિપોર્ટમાં રોહિત પર અભ્યાસ કરતાં વિદ્યાર્થી રાજકારણમાં વધુ રસ હોવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે તેની માતા રાધિકા વેમુલાને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તે તેની જાતિ સાબિત કરવા માટે તેના સંબંધીઓ સાથે ડીએનએ ટેસ્ટ માટે તૈયાર છે, તો તેણે કંઈ કહ્યું નહીં. યુનિવર્સિટીમાં છમ્ફઁ નેતા સુશીલ કુમાર પર કથિત રીતે હુમલો કરવાના આરોપમાં રોહિત સહિત પાંચ લોકોને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હતા. આંબેડકર સ્ટુડન્ટ્‌સ એસોસિએશન દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમોના સંબંધમાં સસ્પેન્શન પાછળ કેન્દ્રીય એચઆરડી મંત્રાલય અને કેન્દ્રીય મંત્રી સ્મૃતિ ઈરાનીનું દબાણ હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો. સસ્પેન્શન સામે રોહિતે ૧૨ દિવસની હડતાલનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. આત્મહત્યા સંઘર્ષના અંતે કરવામાં આવી હતી. આંબેડકર સ્ટુડન્ટ્‌સ એસોસિએશન દ્વારા આયોજિત કાર્યક્રમોના નામે રોહિતની ૨૫,૦૦૦ રૂપિયાની ત્નઇહ્લ રકમ સાત મહિના માટે અટકાવી દેવામાં આવી હતી. જેના કારણે રોહિત સહિતના દલિત વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણનો ખર્ચ ઉઠાવવો ખૂબ જ મુશ્કેલ બન્યો હતો. હોસ્ટેલમાંથી બહાર કાઢ્યા પછી રોહિત અને તેના ચાર સહપાઠીઓએ કેમ્પસમાં તંબુ નાખ્યો અને ઉપવાસ શરૂ કર્યા.
રોહિતની જાતિનો વિચિત્ર કિસ્સો
નોંધનીય છે કે રોહિતની જાતિ તેના મૃત્યુ સુધી ક્યારેય મુદ્દો ન હતો. જ્યારે તેને જીઝ્ર વિદ્યાર્થીઓ માટે અધિકારો આપવામાં આવ્યા હતા ત્યારે તે ક્યારેય પ્રશ્ન નહોતો અથવા તેની સામે ક્યારેય કોઈ પૂછપરછ થઈ નથી. રાધિકાની માતાએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માલા અનુસૂચિત જાતિની છે. રાધિકાના માતા-પિતા માલા જાતિના છે. બાળપણથી જ રાધિકા વડેરાના ઓબીસી સમુદાયના પરિવારની દેખરેખ હેઠળ હતી. રાધિકાને ઓબીસી પરિવાર દ્વારા સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી જેમણે તેના લગ્ન એક જ પરિવારના મણિકુમાર સાથે કર્યા હતા. મણિકુમાર વાડેરા સમુદાયના છે. રાધિકાએ પોતે દલિત હોવાની હકીકત છુપાવીને મણિકુમાર સાથે લગ્ન કર્યા હતા. પાંચ વર્ષમાં તેમને રોહિત સહિત પાંચ બાળકો થયા. તે પછી જ મણિકુમારને રાધિકાની જાતિની જાણ થઈ. રાધિકા એમ પણ કહે છે કે તેની દલિત ઓળખ છતી થયા બાદ તેણે તેને અને તેના પુત્રને છોડી દીધો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે રાધિકા વેમુલાએ સતત એવું જણાવતી રહી હતી કે તે એસસી માલા જાતિની સભ્ય છે અને તેણી એક નાની છોકરી હતી ત્યારથી જ ઓબીસી વાડેરા પરિવાર દ્વારા ઘરેલુ કામદાર તરીકે ઉછેરવામાં આવી હતી. રોહિતના પિતા મણિ કુમાર પણ વાડેરા સમુદાયના સભ્ય હતા. રાધિકા અને તેના બાળકોને જ્યારે ખબર પડી કે તે દલિત છે ત્યારે તેણે તેને છોડી દીધો. રોહિત વેમુલાએ જય ભીમ સાથે સમાપ્ત થતી તેની સુસાઈડ નોટમાં લખ્યું હતું કે,”કદાચ હું વિશ્વને સમજવામાં સંપૂર્ણ નિષ્ફળ છું. પ્રેમ, દર્દ, જીવન, મૃત્યુ… બધું જ ભ્રમ છે. મને જીવન શરૂ કરવાની બહુ ઉતાવળ હતી. કેટલાક લોકો માટે જીવન એક અભિશાપ છે, મારો જન્મ એક મોટી ભૂલ હતી”-૧૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૬ના રોજ રોહિત વેમુલા પોતાના સહિત પાંચ વિદ્યાર્થીઓને સસ્પેન્ડ કર્યા બાદ તેના હોસ્ટેલના રૂમમાં લટકતો જોવા મળ્યો હતો. વેમુલાના મૃત્યુથી દેશભરમાં વિરોધ થયો હતો. આ કેસ આત્મહત્યા માટે ઉશ્કેરવા અને અનુસૂચિત જાતિ વિરૂદ્ધ હિંસા વિરૂદ્ધના કાયદા હેઠળ હતો. આ ઘટના માત્ર એટલું જ યાદ અપાવે છે કે ભારતમાં શાસન વ્યવસ્થા જ્ઞાતિવાદી છે.

• નવીન પ્રસાદ એલેક્સ (સૌ.જસ્ટિસ ન્યુઝ)