દેશની આઝાદીના મુસ્લિમવીરો

ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ એ વિશ્વના ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબો સ્વતંત્રતા સંગ્રામ છે. ભારતના નેતાઓને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી આઝાદી મેળવવામાં લગભગ ૯૦ વર્ષ લાગ્યા હતા. વિવિધ જાતિઓ અને રજવાડાઓના શાસકોએ સમયાંતરે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે બળવો કર્યો હોવા છતાં તેમનો બળવો અમુક ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં મર્યાદિત હતો અને તે સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે ન હતો. પ્રથમ મોટો બળવો જે સમગ્ર ભારતીય મુખ્ય ભૂમિમાં એકસાથે થયો હતો તે ૧૮૫૭નો બળવો હતો જ્યારે ભારતના મોટાભાગના ઉત્તરીય ભાગમાં બહાદુર શાહ જાફરના બેનર હેઠળ એક થયા હતા. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસની સ્થાપના ૧૮૮૫માં કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૦૫માં (બંગ ભંગ ચળવળ) સાથે રાષ્ટ્રવાદ અને સ્વતંત્રતાની એક વિશાળ લહેર શરૂ થઈ હતી. ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસે ૧૯૩૦માં બ્રિટિશ શાસનથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતાની માંગ કરી હતી અને અંતે, ભારતે ૧૯૪૭માં તેની સ્વતંત્રતા હાંસલ કરી લીધી હતી. સમાજના લગભગ દરેક વર્ગે સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં ભાગ લીધો અને આઝાદી પછી, ભારત સરકારે લગભગ દરેક વ્યક્તિના યોગદાનને સન્માનિત કર્યું હતું. ઇસ્લામ એ ભારતમાં બીજા નંબરનો સૌથી મોટો ધર્મ છે અને સ્વાતત્રતા પહેલાના વર્ષો દરમિયાન હજારો મુસ્લિમો હિંદુઓ સાથે મળીને લડ્યા હતા પરંતુ સમય જતાં, મુસ્લિમ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓના નામ ઇતિહાસ તેમજ પાઠ્યપુસ્તકોમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે. ભારતના ભાગલા અને પાકિસ્તાનની રચના માટે પણ મુસ્લિમોને દોષી ઠેરવવામાં આવે છે. આઝાદીના ૭૦ વર્ષ પછી, જો આપણે ભારતના ત્રણ મુસ્લિમ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ વિશે કોઈને પૂછીએ, તો મોટાભાગના લોકો આ પ્રશ્નનો જવાબ આપી શકશે નહીં. ઈતિહાસના પાઠ્ય પુસ્તકોમાં પણ અશફાકુલ્લા ખાન, સર સૈયદ અહમદ ખાન, ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન, મૌલાના અબુલ કલામ આઝાદ અને અન્ય કેટલાક નેતાઓ જેવા માત્ર કેટલાક નેતાઓને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
જ્યારે મેં ગૂગલ પર સર્ચ કર્યું ત્યારે ભાગ્યે જ કેટલીક વેબસાઇટ્‌સ હતી જે ભારતના મુસ્લિમ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓની વિગતવાર યાદી આપે છે અને વિકિપીડિયા પેજ પણ જ્યારે મુસ્લિમ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ માટે સર્ચ કરવામાં આવે ત્યારે કોઈ પરિણામ દર્શાવતુ નથી. તો હવે સવાલ એ થાય છે કે આ માટે કોઈ ચોક્કસ ડેટા કેમ નથી અથવા એ સાચું છે કે ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં મુસ્લિમોનું યોગદાન ઘણું ઓછું છે ?
મેં ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળને લગતી વિવિધ યાદીઓ, વેબસાઇટ્‌સ, પુસ્તકો અને સામયિકો શોધવાનું શરૂ કર્યું અને અંતે ભારતના મુસ્લિમ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓની યાદી સામે આવી હતી. હું આશા રાખું છું કે આ લેખ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મુસ્લિમોના યોગદાન વિશેની ખોટી દંતકથાઓને રદિયો આપશે અને જેઓ સ્વતંત્રતા ચળવળને ધર્મ અને જાતિના લેન્સથી પણ જુએ છે તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપશે.
મૌલાના મઝહરૂલ હક
મૌલાના મઝહરૂલ હકનો જન્મ ૨૨મી ડિસેમ્બર ૧૮૮૬ના રોજ બિહારના પટના જિલ્લામાં થયો હતો. પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેઓ કાયદાનો અભ્યાસ કરવા ઈંગ્લેન્ડ ગયા અને ત્યાંથી પાછા ફર્યા બાદ તેમણે પટનામાં કાયદાની પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી હતી. મૌલાના મઝહરૂલ હક ૧૮૯૭ના દુષ્કાળ દરમિયાન તેમના સામાજિક કાર્યો માટે ખાસ કરીને જાણીતા છે અને ટૂંક સમયમાં બિહાર કોંગ્રેસ સમિતિના ઉપાધ્યક્ષ બન્યા હતા. તેમણે અસહકાર અને ખિલાફત ચળવળ અને ચંપારણ સત્યાગ્રહમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે બિહારમાં હોમ રૂલ ચળવળનું પણ આયોજન કર્યું હતું અને ૧૯૧૬માં તેના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપી હતી. ચંપારણ સત્યાગ્રહમાં ભાગ લેવા બદલ તેમને ૩ મહિનાની જેલની સજા થઈ હતી અને અસહકાર ચળવળ સમયે તેમણે તેમની આકર્ષક કાયદાકીય પ્રેક્ટિસ છોડી દીધી હતી અને ચળવળમાં જોડાયા હતા. વર્ષ ૧૯૨૦માં મૌલાના મઝહરૂલ હકે સદકત આશ્રમ અને વિદ્યાપીઠના નિર્માણ માટે પોતાની ૧૬ વીઘા જમીન દાનમાં આપી હતી. તેમણે સદકત આશ્રમમાંથી તેમનું સાપ્તાહિક મેગેઝિન “ધ મધરલેન્ડ” પણ શરૂ કર્યું અને આ મેગેઝિનમાં તેમના લેખો માટે તેમને જેલની સજા થઈ હતી. પાછળથી, તેમણે તે જ કમ્પાઉન્ડમાં મદ્રેસા અને મિડલ સ્કૂલ શરૂ કરવા માટે જ્યાં તેનો જન્મ થયો હતો તે ઘર પણ દાનમાં આપ્યું હતું. તેમણે તેમના જીવનના છેલ્લા વર્ષો દરમિયાન રાજકારણમાંથી નિવૃત્તિ લીધી અને જાન્યુઆરી ૧૯૩૦માં અવસાન પામ્યા હતા. એપ્રિલ ૧૯૮૮માં, મૌલાના મઝહરુલ હક દ્વારા આપવામાં આવેલા યોગદાનને માન આપવા માટે પટના ખાતે મૌલાના મઝહરુલ હક અરબી અને પર્શિયન યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. મૌલાના મઝહરૂલ હકના નામે પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ પણ જારી કરવામાં આવી હતી. (સૌ.ઃ નોલેજ ઓફ ઇન્ડિયા.કોમ)