(એજન્સી) તા.૧પ
ભારતીય-અમેરિકન ઈતિહાસકાર શૈલજા પાઈકને મેકઆર્થર ફેલો બનાવવામાં આવ્યા છે અને તેમને ઇં૮૦૦,૦૦૦ની ‘જીનિયસ ગ્રાન્ટ’ મળી છે. પાઈક પુણેની યરવડા ઝૂંપડપટ્ટીમાં ઉછર્યા હતા અને હવે સિનસિનાટી યુનિવર્સિટીમાં ભણાવે છે. તે દલિત મહિલાઓ દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારો પર સંશોધન કરે છે. તે સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ પ્રખ્યાત છે. શૈલજાએ દલિત મહિલાઓ પર ઘણું સંશોધન કર્યું છે

• શૈલજા પાઈક પુણે, મહારાષ્ટ્રના રહેવાસી છે
• શૈલજા પાઈકે યેલ યુનિવર્સિટીમાં પણ ભણાવ્યું છે
  નવી દિલ્હી : પુણેમાં ઉછરેલી, શૈલજા પાઈકને ‘મેકઆર્થર ફેલો’ બનાવવામાં આવી છે અને તેને ઇં૮૦૦,૦૦૦ની ‘જીનિયસ ગ્રાન્ટ’ મળી છે. ૫૦ વર્ષીય પાઈક હવે સિનસિનાટી યુનિવર્સિટીમાં ભણાવે છે. તે દલિત મહિલાઓ દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારો પર સંશોધન કરી રહી છે. પાઈકના કામની ઘણી પ્રશંસા થઈ રહી છે. તેમનું ઇનબોક્સ ઇમેઇલ્સથી છલકાઇ ગયું છે અને તેમનું શેડ્યૂલ વ્યસ્તતાથી ભરેલું છે. સોશિયલ મીડિયા પર પણ લોકો તેમના વિશે વાત કરી રહ્યા છે. પરંતુ પાઈક આ બધાથી વિચલિત થતા નથી. તે તેમના સંશોધન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. અહીં શૈલજા પાઈક સાથેની મુલાકાતના અંશો છે. ૧. તમારા માટે મેકઆર્થર જીનિયસ ગ્રાન્ટ જીતવાનો અનુભવ કેવો રહ્યો ? આ સર્વોચ્ચ સન્માનથી હું ખૂબ જ ખુશ અને આનંદિત છું. તે મારી મહેનતની મોટી ઓળખ છે. અમેરિકામાં પ્રતિભાશાળી, સર્જનાત્મક લોકોના આ જૂથમાં સામેલ થવા બદલ હું ભારતીય અમેરિકન મહિલા તરીકે ખૂબ જ આભારી છું. મારી પાસે પહેલાથી જ ઘણા પુસ્તક પ્રોજેક્ટ્‌સ છે. હું મારા ત્રીજા મોનોગ્રાફ પર કામ કરી રહ્યો છું જેનું કામચલાઉ શીર્ષક છે ‘આધુનિક ભારતમાં જાતિ આધિપત્ય અને સામાન્ય જાતિયતા’. મારી પાસે થોડા સહસંપાદિત પુસ્તકો પણ છે જેના પર હું કામ કરી રહી છું. ત્યાં એક દલિત વાચક છે, જ્યાં હું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનો મરાઠીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરીશ. મને લાગે છે કે જે લોકો આ પ્રાથમિક સ્ત્રોતો સાથે જોડાવા માટે સક્ષમ બનવા માંગે છે તેમના માટે તે એક ઉત્તમ સંસાધન હોવું જોઈએ. હું ‘સાઉથ એશિયા અને બિયોન્ડમાં જાતિ, વંશીયતા અને સ્વદેશીતા’ નામના સહ-સંપાદિત પુસ્તક પર પણ કામ કરી રહી છું. હું સમાજશાસ્ત્ર, નૃવંશશાસ્ત્ર, ભૂગોળ, ધાર્મિક અભ્યાસ અને મહિલા અને લિંગ અભ્યાસ જેવી બહુવિધ શાખાઓમાં કામ કરતા લગભગ ૨૪ આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્વાનો સાથે સહયોગ કરી રહી છું. ૨. તમારા બાળપણથી તમારા કામ પર કેવી અસર પડી ? પુણેમાં ઉછર્યા, ચોક્કસ સામાજિક અને આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ સાથે જોડાયેલા અને મર્યાદિત સંસાધનો હોવાના કારણે મારા પરિવાર પર તેની અસર પડી. પરંતુ હું હંમેશા મારા માતા-પિતા અને કાકાનો આભાર માનું છું જેમણે શિક્ષણ પર ધ્યાન આપ્યું. શિક્ષણ અને ઝૂંપડપટ્ટીમાંથી બહાર નીકળવું એ મારા પ્રથમ પુસ્તકનું પ્રકરણ બની ગયું. શિક્ષણ માત્ર મારા માટે જ નહીં પરંતુ લાખો લોકો માટે જાદુઈ છડી બની ગયું છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ ઘણી બધી શક્યતાઓ ખોલે છે ૩. તમારૂં અગાઉનું પુસ્તક મહારાષ્ટ્રના તમાશા કલાકારો પર કેન્દ્રિત હતું, તમે આને કેવી રીતે જુઓ છો ? આને હું મારા પુસ્તક ‘ધ વલ્ગારિટી ઑફ કાસ્ટ : દલિટ્‌સ, સેક્સ્યુઆલિટી એન્ડ હ્યુમેનિટી ઇન મોડર્ન ઇન્ડિયા’માં ‘સેક્સ-જેન્ડર-કાસ્ટ’ કોમ્પ્લેક્સ કહું છું. મેં વિશ્લેષણ કર્યું કે કેવી રીતે જાતિ લિંગ અને લૈંગિકતા સાથે સંકળાયેલી છે અને સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને હાંસિયામાં રહેલી સ્ત્રીઓ પર જુલમ કરે છે. મેં દલિત તમાશા મહિલાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. તેમને જાતિ અને લિંગ બંનેના કારણે બેવડા ભેદભાવ સામે લડવું પડે છે. તેઓ જાતીય અને જાતિય હિંસાની સતત ખતરા હેઠળ હતા. આનું કારણ એ છે કે મોટા સમાજ દ્વારા તમાશા મહિલાઓને ‘જાહેર મહિલાઓ અથવા અશ્લીલ મહિલાઓ’ તરીકે જોવામાં આવે છે. ચાલો હું તમને એક ઉદાહરણ આપું. મંગળતાઈ એવા કલાકાર છે જેમના પરિવારમાં તમાશા કલાકારોની પાંચ પેઢી છે. તેમણે જણાવ્યું કે કેવી રીતે તે કિશોરાવસ્થામાં હતી, તે એક ગામમાં પરફોર્મ કરતી હતી, તેને બળદગાડા પર નૃત્ય કરવાની ફરજ પડી હતી જે ગામની આસપાસ ફરતી હતી. ઘણા પુરુષો ગાંડાની જેમ કાર્ટની આસપાસ નાચતા હતા, કાર્ટ પર કૂદવાનો પ્રયાસ કરતા હતા, તેને સ્પર્શ કરવાનો અથવા તેને મળવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. ૪. ભારતમાં દલિત મહિલાઓ લાંબા સમયથી જાતીય હિંસાનો ભોગ બને છે. આ હિંસામાં જાતિ ભેદભાવની ભૂમિકા શું છે ? એક તરફ કાયદાઓ છે અને કાગળ પર કામ થઈ રહ્યું છે, પરંતુ તે જ સમયે જમીન પર દલિતો પર અત્યાચાર વધી રહ્યા છે. જાતિ સાથે જોડાયેલી હિંસા દલિત મહિલાઓની જાતીય નબળાઈ તરફ દોરી જાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, વર્ચસ્વ ધરાવતી જાતિઓએ જાતિ વંશવેલો જાળવી રાખવા માટે તેમની શક્તિ અને સત્તા તરીકે હિંસાનો એક સાધન તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. આ તેમની સદીઓ જૂની શક્તિ અને વિશેષાધિકારનો સંચય છે. દલિત મહિલાઓ ગરીબ છે અને સ્વાયત્તતાનો અભાવ છે. એલોયસિયસ ૈં.જી.ત્ન., જયશ્રી મંગુભાઈ અને જોએલ લી દ્વારા સંપાદિત પુસ્તક પરિવારની અંદર અને બહાર (૨૦૧૧) ૫૦૦ દલિત મહિલાઓ સામે હિંસાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે. ૫. આંબેડકર આ ક્ષેત્રમાં તેમના કાર્યને કેવી રીતે જોતા હતા ? આંબેડકર હું જેને જાતિ-લિંગ-જાતિ સંકુલ કહું છું તેનાથી ખૂબ પરિચિત હતા. વસાહતી બ્રિટિશ અને ચુનંદા ભારતીયો બંનેએ દલિતોને ‘બાલિશ’, ‘અપરિપક્વ’ અથવા ‘એફેમિનેટ’ તરીકે દર્શાવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, દલિત મહિલાઓને વધુ ભેદભાવનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કારણ કે તેઓને ‘લૈંગિક રીતે અવિચારી’ ગણવામાં આવતી હતી. ૧૯૨૭માં, જ્યારે આંબેડકર મહાડ સત્યાગ્રહ માટે ભંડોળ એકત્ર કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પટ્ટે બાપુરાવ (એક બ્રાહ્મણ પુરૂષ તમાશા અને લાવણી કલાકાર) એ આંબેડકરને ટેકો આપવા માટે નાણાંની ઓફર કરી. પરંતુ આંબેડકરે ના પાડી કારણ કે તેમની દલીલ મુજબ, દલિત મહિલાઓને શૃંગારિક ગણાતા સંગીત પર નૃત્ય કરીને પૈસા ભેગા કરવામાં આવ્યા હતા. તે ઈચ્છતા ન હતા કે દલિત મહિલાઓને વાંધાજનક બનાવવામાં આવે કારણ કે તે જાતીય શોષણને પ્રોત્સાહન આપે છે. જેમ જેમ આપણે ૧૯૩૦રના દાયકામાં આગળ વધ્યા, તેમણે વિવિધ દબાણોનો સામનો કરવો પડ્યો-સામાજિક, રાજકીય, વૈચારિક અને ધાર્મિક રીતે-અને તેમણે જાહેરાત કરી કે તે બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવવા જઈ રહ્યા છે. જ્યારે તેમણે આમ કર્યું ત્યારે ૧૯૩૬માં એક પ્રસંગ એવો આવ્યો કે જ્યારે તેમણે કહેવાતી જાહેર મહિલાઓને આ ભાષણ આપ્યું જેમાં વેશ્યાઓ, તમાશા સ્ત્રીઓ અને જોગતિણીઓનો સમાવેશ થતો હતો. ત્યાં, તેમણે કહ્યું કે મહિલાઓએ આ કહેવાતા ‘ગંદા વ્યવસાયો’ છોડી દેવા જોઈએ અને બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવવો જોઈએ. પ્રથમ નજરે, આ પિતૃસત્તાક લાગે છે. જો કે, તે કોની સામે લડી રહ્યા હતા તેના પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. દલિત મુક્તિ એ દલિતો માટે માનવીય ગૌરવની રચના કરવાનો મુખ્ય એજન્ડા હતો. તે દલિતો અને સમગ્ર સમુદાય સાથે આંતરિક રીતે જોડાયેલું હતું કે જેને માનવ કહેવાનો વિશેષાધિકાર આપવામાં આવ્યો નથી.