(એજન્સી) તા.૩૧
છેલ્લા દાયકામાં ઈરાનની પ્રાદેશિક વ્યૂહરચના એક સરળ પ્રશ્નના સ્પષ્ટ જવાબ જેવી લાગતી હતી : તમે જે યુદ્ધ દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકતા નથી તે લડ્યા વિના તમે ઇઝરાયલ અને યુ.એસ.-જોડાણવાળા દબાણને કેવી રીતે અટકાવશો ? તેનો જવાબ ભાગીદારો વિકસાવવાનો અને ઉગ્રતાને છુપાવી રાખવાનો હતો. તે મોડેલ હવે નુકસાન પામ્યું છે, કારણ કે ઈરાને તેને વ્યવહારિક રીતે છોડી દીધું છે, પરંતુ ૨૦૨૪-૨૦૨૫માં સીધા સંતુલનના ખર્ચમાં વધારો કર્યો છે. બદલાયેલા વાતાવરણમાં, ઈરાનનું સૌથી તર્કસંગત ટૂંકા ગાળાનું પગલું મહત્તમવાદ નથી. તે જવાબદારી માંથી છટકી જવાનો પ્રયાસ છેઃ એક સહિયારા ખતરાનું સંતુલન જાળવવાનો ખર્ચ અન્ય પર નાખવો જેઓ પોતાના કારણોસર, ઇઝરાયલની વધતી જતી ક્રિયાનો સામનો કરવા માટે વધુને વધુ મજબૂર થઈ રહ્યા છે. એ ફક્ત તેની નિષ્ક્રિયતા નથી. તે એક ઇરાદાપૂર્વકની રમત છે કે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ નિયંત્રણના ફ્રન્ટલાઈન ખર્ચનો સામનો કરશે અને આ બોજ લશ્કરી લડાઇનો હોવો જરૂરી નથી. તે રાજદ્વારી જોખમ, બળજબરીનો સંકેત, હવાઈ-રક્ષા, રાજકીય સંપર્ક અથવા ગતિશીલતાને સંચાલિત કરવાનું ખર્ચાળ કાર્ય હોઈ શકે છે. સાર એ જ છે : તમે સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરો છો અને પ્રાથમિક સંતુલનકર્તા બનવાનું ટાળો છો. ત્રણ ઘટનાઓ સમજાવે છે કે આ તર્ક તેહરાન માટે કેમ આકર્ષક બન્યો છે. પ્રથમ, સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪માં બૈરૂતમાં ઇઝરાયલી હવાઈ હુમલામાં હિઝબુલ્લાહ નેતા હસન નસરાલ્લાહનું મોત થયું હતું, જે ઈરાનના ડિટરન્સ ઇકોસિસ્ટમ માટે ઓપરેશનલ અને પ્રતીકાત્મક ફટકો હતો. બીજું, હિઝબુલ્લાહ, અસ્તાના કરાર પ્રત્યે તુર્કીના વિશ્વાસઘાત અને કેટલાક અન્ય કારણોસર, સીરિયન બળવાખોરોએ ૨૦૨૪ના અંતમાં દમાસ્કસ પર કબજો કર્યો અને બશર અલ-અસદ રશિયા ભાગી ગયા, જેના કારણે અહમદ અલ-શારા સાથે સંકળાયેલા નવા અધિકારીઓના નેતૃત્વમાં સંક્રમણ શરૂ થયું. ત્રીજું, જૂન ૨૦૨૫માં ઇઝરાયલ અને ઈરાને સીધું ૧૨ દિવસનું યુદ્ધ લડ્યું જે ૧૩ જૂને ઇઝરાયલનું આતંકવાદી અભિયાન શરૂ થયા પછી ૨૪ જૂને યુદ્ધવિરામમાં સમાપ્ત થયું અને યુએસના હુમલાઓએ ઈરાની પરમાણુ-સંબંધિત સ્થળો પર હુમલો કર્યો હતો.આ બધુ સાબિત કરતા નથી કે ઈરાન કોઈ ચોક્કસ અર્થમાં “નબળું” છે. હિઝબુલ્લાહના નેતૃત્વ ગુમાવવા અને સીરિયાના ભંગાણથી તેહરાન પરોક્ષ રીતે નબળું પડી ગયું લીવર નબળા પડી ગયા. પરિણામ એ છે કે ખરીદવા માટે પ્રોત્સાહન અને મિસાઇલ ઉત્પાદનને ફરીથી બનાવવા, ક્ષતિગ્રસ્ત નેટવર્કને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને વૃદ્ધિનું પુનર્મૂલ્યાંકન કરવાનો સમય છે. આ મહત્ત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક ઉલટફેર છે : વર્ષોથી ઇઝરાયલને રોકવાની કિંમત ઈરાને ચૂકવી હતી અને સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને કતાર જેવા દેશોએ તે બોજને અન્યત્ર વહન કરવાથી ફાયદો મેળવ્યો હતો. આજે ઘટનાઓ એવી રીતે બની છે કે આ દેશોએ પોતે જ ઇઝરાયલના વિસ્તરણવાદનો સામનો કરવો પડશે. દાવો એ નથી કે રિયાધ કે અંકારા “ઈરાન તરફી” બની ગયા છે. પરંતુ એ છે કે તેમની ધમકીની ધારણાઓ એવી રીતે બદલાઈ રહી છે જે તેહરાન પરનો ભાર ઘટાડી શકે છે.બે યુએસ ભાગીદારો : તુર્કી અને ઇઝરાયલ વચ્ચે દુશ્મનાવટ છે. અંકારા અસદ પછીના સીરિયાને તેની સરહદ સુરક્ષા, શરણાર્થી નીતિ અને કુર્દિશ પ્રશ્નના કેન્દ્રમાં જુએ છે. ઇઝરાયલ અસદ પછીના સીરિયાને એક અલગ દૃષ્ટિકોણથી જુએ છેઃ તે તેની સરહદોની નજીક પ્રતિકૂળ ક્ષમતાઓને અટકાવવી અને સંભવિત જોખમોને ખંડિત અથવા અધોગતિશીલ રાખવા ઈચ્છે છે. ઈરાન માટે, તુર્કી-ઇઝરાયલ તણાવ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો તુર્કી પહેલાથી જ ઇઝરાયલની કાર્યકારી સ્વતંત્રતાને મર્યાદિત કરવા અને સીરિયાના ભવિષ્યને આકાર આપવા માટે સંસાધનોનું રોકાણ કરવા માટે મજબૂર છે, તો તેહરાન સક્રિય સંતુલનકર્તા બનવાને બદલે ધીરજવાન નિરીક્ષક બની શકે છે. આ માટે ઔપચારિક ઈરાની-તુર્કી સોદાબાજીની જરૂર નથી. આ કોઈ નાની વાત નથી. હિઝબુલ્લાહ સાથેના સંપર્કો તુર્કીને લેબનોન-સીરિયામાં વૃદ્ધિ ગતિશીલતા પર સંભવિત લાભ આપે છે જ્યારે અંકારા આકસ્મિક અથડામણો ટાળવા માટે ઇઝરાયલ સાથે સંઘર્ષ દૂર કરવાની ચેનલો જાળવી રાખે છે. જો ઇઝરાયલ હિઝબુલ્લાહને વ્યૂહાત્મક રીતે નિઃશસ્ત્ર કરવા માટે લેબેનોન પર હુમલો કરવાનું નક્કી કરે તો ઇરાન પાસે સીધી હસ્તક્ષેપ ટાળવાનો કોઈ વિકલ્પ રહેશે નહીં. અલબત્ત, સીરિયાને લગતા કેટલાક પ્રાદેશિક મુદ્દાઓ જેમ કે “ડેવિડના કોરિડોર”ની ચર્ચા અથવા “ગ્રેટર કુર્દીસ્તાન” માટેની યોજનાઓ વિવાદાસ્પદ અને ઘણીવાર રાજકીય છે. શિસ્તબદ્ધ વિશ્લેષણમાં તેમને તેમની વ્યૂહાત્મક સુસંગતતાને ઓળખવા માટે સત્તાવાર ઇઝરાયલી યોજનાઓ તરીકે ગણવાની જરૂર નથી. જ્યારે તુર્કી ઇઝરાયલના દાવપેચ માટે જગ્યા ચકાસવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે, ત્યારે એર્દોગન ઈરાની સહયોગ મેળવવા માટે તેહરાન આવે તેવી શક્યતા છે. જોકે, તેહરાનને શંકા છે : પ્રભાવશાળી અવાજો હજુ પણ અંકારાને અસ્તાના માળખાની ભાવનાથી વિમુખ થયેલા તરીકે જુએ છે, જે એર્દોગન પર નિર્ભરતાને જોખમી બનાવે છે. જો ઈરાન આ અભિગમ અપનાવી રહ્યું છે. વધુમાં અઝરબૈજાન પહેલાથી જ સીરિયા સાથે જોડાયેલા તુર્કી-ઇઝરાયલ ઘર્ષણને હળવું કરવા માટે શાંત રાજદ્વારી સ્થળ તરીકે કાર્ય કરી રહ્યું છે, અને તેહરાન ઇચ્છે છે કે અંકારા તેનું સંચાલન કરે. ઇઝરાયલની સોમાલીલેન્ડ માન્યતા અને હુથીઓના સ્પષ્ટ ધમકી સંદેશા, અને વ્યૂહાત્મક સંકલનની રૂપરેખા સ્પષ્ટ થાય છેઃ રિયાધ અને હુથીઓ, વિવિધ કારણોસર, દક્ષિણ યમનમાં યુએઈ-સક્ષમ કાર્યોને અટકાવવા અથવા જટિલ બનાવવાનું પસંદ કરી શકે છે અને ચોકપોઇન્ટની નજીક કોઈપણ માનવામાં આવતી ઇઝરાયલી વ્યૂહાત્મક પ્રવેશનો સામનો કરી શકે છે. જો આ સંકલન ક્ષણિક અને અનૌપચારિક હોય, તો પણ તે સંતુલન ખર્ચને ઈરાનથી દૂર લઈ જશે જે ઈરાનના વિરોધીઓને અવરોધે છે અને ગઠબંધન સુસંગતતાને નબળી પાડે છે. આમાંથી કોઈ પણ સ્થિર પરિણામની ગેરંટી આપતું નથી. આ કામચલાઉ સંતુલન છે : તુર્કી ઇઝરાયલનો સામનો કરવાને બદલે તેનું સંચાલન કરવાનું પસંદ કરી શકે છે, ખાસ કરીને જો તેની પ્રાથમિકતાઓ બદલાઈ જાય અથવા જો સંઘર્ષ સામાન્ય થઈ જાય. સાઉદી-યુએઈ તણાવ ઓછો થઈ શકે છે અને યમનની આંતરિક ગતિશીલતા પ્રાદેશિક પ્રોત્સાહનોને ફરીથી ગોઠવી શકે છે. નજીકના ભવિષ્યમાં, ઈરાનનો શ્રેષ્ઠ બચાવ એ હોઈ શકે છે કે તે હવે તેની ક્ષતિગ્રસ્ત ક્ષમતાઓનું પુનર્નિર્માણ કરે અને વધુ જવાબદારી સ્વીકાર્યા વિના પોતાની રીતે વધુ મજબૂત બને. – હમીદ બહરામી