છેલ્લા કેટલાય અઠવાડિયાઓ દરમિયાન મહારાષ્ટ્રે હિંદુત્વવાદી સંગઠનો દ્વારા ચલાવવામાં આવેલી એક સતત અને સુયોજિત ઝુંબેશ જોઈ છે, જેનો હેતુ રાજ્ય સરકારને કડક ધર્માંતરણ વિરોધી-જેણે લોકપ્રિય રીતે ‘એન્ટી-લવ જિહાદ’ કાયદા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે-કાયદો અમલમાં મૂકવા માટે મજબૂર કરવાનો છે. આ ગતિશીલતા જિલ્લાઓમાં, કલેક્ટરેટ કચેરીઓમાં, જાહેર હોલોમાં, હોટેલો તથા માર્ગ પ્રદર્શનોથી લઈને મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાના શિયાળુ સત્ર સાથે સંકલિત રીતે આગળ વધી છે. અહીં જે દૃશ્ય ઊભું થઈ રહ્યું છે તે સાબિત થયેલ નુકસાન સામે ઊભેલું કોઈ સ્વાભાવિક જનઆંદોલન નથી, પરંતુ એક ઓળખીતી રાજકીય રણનીતિ છેઃ નૈતિક ભયનું નિર્માણ કરવું, તેને સંસ્કૃતિગત સંકટ તરીકે પ્રદર્શિત કરવું, અને રસ્તાના દબાણ દ્વારા એવી અસાધારણ ફોજદારી કાયદાકીય વ્યવસ્થા લાદવી, જે ખાનગી જીવનમાં ઊંડો હસ્તક્ષેપ કરે.સિટિઝન્સ ફોર જસ્ટિસ એન્ડ પીસ (ઝ્રત્નઁ) સાથે મહિલા અધિકાર સંગઠનો, બંધારણીય વકીલો અને અલ્પસંખ્યક અધિકાર સંસ્થાઓ વારંવાર ચેતવણી આપતી આવી છે કે આવા કાયદાઓ-જે પહેલેથી જ અનેક ભાજપ શાસિત રાજ્યોમાં અમલમાં છે-જબરદસ્તી સામે રક્ષણ આપવા કરતાં વધુ સામ્પ્રદાયિક પ્રોફાઇલિંગ, નૈતિક પોલીસિંગ અને પુખ્ત વયના લોકો વચ્ચેના સહમતિ આધારિત સંબંધોને ગુનાહિત બનાવવાના સાધન તરીકે કામ કરતા આવ્યા છે. મહારાષ્ટ્રને હવે એવું જ મોડલ અપનાવવા માટે દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે માત્ર અમલમાં અત્યંત દુર્વ્યવહારપૂર્ણ સાબિત થયું નથી, પરંતુ હાલમાં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટમાં સક્રિય બંધારણીય પડકાર હેઠળ પણ છે.આ બાબત નોંધપાત્ર છે કે અગાઉ મહારાષ્ટ્ર સરકારે ૧૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૨ના રોજ એક સરકાર ઠરાવ (ય્ઇ) બહાર પાડ્યો હતો. દિલ્હી ખાતે શ્રદ્ધા વોકરનું તેના આંતરધર્મીય લિવ-ઇન સાથી દ્વારા થયેલ કથિત નિર્મમ હત્યાકાંડ બાદ આ ઠરાવ જારી કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં દંપતીઓ અને તેમના પરિવારજનો વચ્ચેના મુદ્દાઓ પર ‘કાઉન્સેલિંગ, સંવાદ અને નિવારણ’ માટે એક સમિતિ રચવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.આ સરકાર ઠરાવ મુજબ, સમિતિને નોંધાયેલા તેમજ નોંધણી વગરના લગ્નોની માહિતી માંગવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, કોઈપણ વ્યક્તિની વિનંતી પર સમિતિ હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે, જે અંગે દાખલ થયેલી અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ વ્યવસ્થા દંપતીની ગોપનીયતાના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે-“ખાસ કરીને ત્યારે, જ્યારે બે સંમતિ આપનાર પુખ્ત વયના લોકો એકબીજા સાથે વિવાહિત હોય.” આ ઠરાવ સામે ઝ્રત્નઁ દ્વારા દાખલ કરાયેલ પડકાર હાલ બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં વિચારાધીન છે.રાજ્યવ્યાપી, સંકલિત ઝુંબેશ – ઘટનાદર ઘટનાતાજેતરના આંદોલનોનો વ્યાપ અને તેમની સુવ્યવસ્થિત સંકલન પ્રભાવશાળી છે. ૨૭ નવેમ્બરે જળગાંવમાં હિંદુ જનજાગૃતિ સમિતિએ ‘એન્ટી-લવ જિહાદ’ નામે એક વિરોધ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં વક્તાઓએ ખુલ્લેઆમ માંગ કરી હતી કે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રીએ વિધાનસભાના આવનારા શિયાળુ સત્રમાં ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદો પસાર થાય તેની ખાતરી કરે. આ માંગને તાત્કાલિકતા અને અનિવાર્યતાના સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી. આયોજકોએ ૩૫થી વધુ સંગઠનોના સમર્થનનો દાવો કર્યો, ૩૦૦થી વધુ નાગરિકોના નિવેદનોનો ઉલ્લેખ કર્યો અને ૧૫,૦૦૦ હસ્તાક્ષરો ધરાવતી એક અરજીનો સંદર્ભ આપ્યો-આ આંકડાઓનો વારંવાર ઉપયોગ કરીને વ્યાપક જનસમર્થન હોવાની છાપ ઊભી કરવામાં આવી.વિધાનસભાના સત્ર નજીક આવતાં આ ઝુંબેશ વધુ તેજ બની. ૫ ડિસેમ્બરે અમરાવતીમાં, હિંદુ જનજાગૃતિ સમિતિના નેતૃત્વ હેઠળના અતિજમણી સંગઠનોએ જિલ્લા કલેક્ટરને એક સ્મરણપત્ર સોંપ્યું, જે મુખ્યમંત્રી અને ઉપમુખ્યમંત્રીને સંબોધિત હતું, અને તેમાં ‘લવ જિહાદ’ની કથિત સાજિશ સામે ‘કડક’ કાયદાની માંગ કરવામાં આવી. આ રજૂઆત સાથે ૩,૦૦૦થી વધુ નાગરિકોના સમર્થનનો દાવો કરતી હસ્તાક્ષર ઝુંબેશ પણ જોડવામાં આવી હતી, જેનાથી સ્પષ્ટ થતું હતું કે હેતુ કોઈ ચોક્કસ ફરિયાદના નિવારણ કરતાં વધુ, સત્ર દરમિયાન વિધાનસભા પર કાયદાકીય દબાણ ઊભું કરવાનો હતો. ૭ ડિસેમ્બરે અનેક જિલ્લાઓમાં એકસાથે વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાયા. રત્નાગિરી જિલ્લાના દાપોલીમાં અતિજમણી જૂથોએ ફરી એકવાર ‘લવ જિહાદ’ની એક સુયોજિત સાજિશ હોવાનો આક્ષેપ કર્યો અને તાત્કાલિક કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની માંગ ઉઠાવી. રજૂઆતનું સ્વરૂપ સર્વત્ર એકસરખું હતુંઃ આંતરધર્મીય સંબંધોને લોકસાંખ્યિક યુદ્ધ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા અને રાજ્યની નિષ્ક્રિયતાને સંસ્કૃતિ સાથે દ્રોહ તરીકે દર્શાવવામાં આવી. એ જ દિવસે અકોલામાં આ ઝુંબેશ ખુલ્લા સામ્પ્રદાયિક દુર્વ્યવહારમાં ફેરવાઈ ગઈ. ‘એન્ટી-લવ જિહાદ’ વિરોધ દરમિયાન હિંદુ જનજાગૃતિ સમિતિના એક સભ્યે મુસ્લિમો સામે અપમાનજનક ગાળો વાપરી-તેમને “કાયર, જે પહેલા હિંદુ હતા” અને “જલ્લી-ટોપીવાળા” કહીને સંબોધ્યા-અને ‘ગદ્દાર હિંદુઓ’ જેવી ઘિસીપિટી ભાષાનો સહારો લીધો. આવી ભાષા કોઈ આકસ્મિક ઘટના નથી; તે આ કાયદાકીય માંગને પ્રેરિત કરતી સામ્પ્રદાયિક વેરભાવનાને ઉજાગર કરે છે અને જમીન પર આવા કાયદાઓ કેવી રીતે અમલમાં મૂકાઈ શકે તેની ચેતવણી આપે છે. ૭ ડિસેમ્બરે જ પુણેના કોથરુડ વિસ્તારમાં વિશ્વ હિંદુ પરિષદ-બજરંગ દળના ‘શૌર્ય દિવસ’ કાર્યક્રમમાં વક્તાઓએ દાવો કર્યો કે માત્ર બજરંગ દળ જેવી સંસ્થાઓ જ ‘લવ જિહાદ’, ધર્માંતરણ અને ગૌહત્યાને અટકાવી શકે છે. આ દાવાએ રાજ્યસત્તા અને સ્વઘોષિત ટોળાશાહી શક્તિ વચ્ચેની રેખાને જાણે મિટાવી નાખી, અને સંકેત આપ્યો કે પ્રસ્તાવિત કાયદાનો હેતુ ગેરકાયદેસર સામાજિક નિયંત્રણને કાયદેસર બનાવવાનો છે.૮ ડિસેમ્બરે ઝુંબેશ એકસાથે વહીવટી કચેરીઓ અને મુખ્યધારાની રાજકીય મંચોમાં વિસ્તરી. છત્રપતિ સંભાજીનગરમાં હિંદુ જનજાગૃતિ સમિતિના નેતૃત્વ હેઠળની પ્રતિનિધિમંડળોએ, ભાજપના નેતા કમલેશ કટારિયા સાથે મળીને, મહારાષ્ટ્રભરના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ કચેરીઓમાં અરજીઓ સોંપી અને સર્વત્ર એકસરખી રીતે ‘કડક’ એન્ટી-લવ જિહાદ કાયદો અમલમાં મૂકવાની માગણી કરી.એ જ દિવસે નાગપુરના હોટેલ સેન્ટર પોઈન્ટ ખાતે આનંદ બજાર પત્રિકા દ્વારા આયોજિત ‘માઝા મહારાષ્ટ્ર’ કાર્યક્રમ દરમિયાન ભાજપના ધારાસભ્ય નિતેશ રાણેએ મુખ્યધારાની રાજકીય મંચ પરથી આ સાજિશી વિચારધારાઓને વધુ પ્રસાર આપ્યો. તેમણે ‘લવ જિહાદ’, ‘લેન્ડ જિહાદ’ અને ‘હલાલ જિહાદ’નો ઉલ્લેખ કર્યો અને આગળ જઈને ‘ગઝવા-એ-હિંદ’ની વાત પણ કરી, જેના દ્વારા આ વિચારોને સ્પષ્ટ રીતે આતંકવાદ સાથે જોડવામાં આવ્યા.આવી ભાષા એક મહત્ત્વપૂર્ણ વૈધતા આપતી ભૂમિકા ભજવે છેઃ તે કિનારાની પેરાનોઇડ કલ્પનાઓને કથિત સુરક્ષા ખતરા તરીકે રૂપાંતરિત કરે છે અને આ રીતે અસાધારણ ફોજદારી કાયદા માટે જનસમર્થનનું કૃત્રિમ નિર્માણ કરે છે. ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ સામેની મૂળભૂત ટીકાઃ નાગરિક સ્વતંત્રતા સંસ્થાઓ તેનો વિરોધ શા માટે કરે છે ?CJP સહિત અન્ય નાગરિક સ્વતંત્રતા સંસ્થાઓ, મહિલા અધિકાર જૂથો અને બંધારણીય વિદ્વાનો રાજ્યભરમાં અમલમાં રહેલા ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ સામે સતત ગંભીર વાંધાઓ ઉઠાવતા આવ્યા છે-અને આ વાંધાઓ પ્રસ્તાવિત મહારાષ્ટ્ર કાયદા પર તો સમાન નહીં પરંતુ વધુ જ ભારપૂર્વક લાગુ પડે છે.
૧. સંમતિ અને સ્વાયત્તતાનું ગુનાહિતીકરણ :
આ કાયદાઓ એ માન્યતા પરથી કાર્ય કરે છે કે પુખ્ત વયની મહિલાઓ-ખાસ કરીને હિંદુ મહિલાઓ-સંબંધો અને ધર્મ વિશે જાણકારીપૂર્વક નિર્ણય લેવા અસમર્થ છે. સંમતિને સ્વભાવતઃ શંકાસ્પદ ગણીને, આ કાયદાઓ સુપ્રીમ કોર્ટના તે ન્યાયસિદ્ધાંતોને સીધો વિરોધ કરે છે, જેમાં નિર્ણયાત્મક સ્વાયત્તતા, દેહીય અખંડિતતા અને જીવનસાથી પસંદ કરવાનો અધિકાર માન્ય કરવામાં આવ્યો છે.
૨. અસ્પષ્ટ અને અતિવિસ્તૃત ગુનાઓ :
‘લાલચ’, ‘અયોગ્ય પ્રભાવ’ અને ‘ઠગાઈ’ જેવા શબ્દો કાયદામાં તો અપરિભાષિત છે અથવા અતિશય વિસ્તૃત રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે સામાન્ય ક્રિયાઓ-જેમ કે સાથ, ભાવનાત્મક સહારો, લગ્ન અથવા મદદ-ને પણ ગુનાહિત પ્રલોભન તરીકે ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે. આ ગુનાહિત કૃત્યો સ્પષ્ટ અને સંકુચિત રીતે વ્યાખ્યાયિત હોવા જોઈએ એવા મૂળભૂત કાયદાકીય સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
૩. પુરાવાનો ભાર ફેરવવો અને દોષિતતાની ધારણા :
ઘણા ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ નિર્દોષતાની ધારણા જેવા ફોજદારી કાયદાના આધારભૂત સિદ્ધાંતને ઉલટાવી દે છે, કારણ કે તેમાં દબાણ થયું નથી તે સાબિત કરવાની જવાબદારી આરોપી પર મૂકવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થા બંધારણીય રીતે શંકાસ્પદ તેમજ પ્રક્રિયાત્મક રીતે અન્યાયપૂર્ણ છે.
૪. ત્રીજા પક્ષની ફરિયાદો અને ટોળાશાહી પોલીસિંગઃ
સગાંસંબંધીઓ-અથવા અસંબંધિત વ્યક્તિઓને પણ-ફરિયાદ દાખલ કરવાની મંજૂરી આપીને, આ કાયદાઓ અંગત સંબંધોમાં ટોળાશાહી હસ્તક્ષેપને સંસ્થાગત બનાવે છે. વાસ્તવિક અમલમાં ઘણીવાર પોલીસ કાર્યવાહી કથિત ધર્માંતર કરનારની ફરિયાદ પરથી નહીં, પરંતુ વિચારધારાત્મક સંગઠનો અથવા શત્રુભાવ ધરાવતા પરિવારજનોની પહેલ પરથી શરૂ થાય છે.
૫. ભેદભાવપૂર્ણ અમલ :
અન્ય રાજ્યોના અનુભવો પરથી મળેલા પુરાવાઓ દર્શાવે છે કે આ કાયદાઓનો અમલ અસમાન રીતે મુસ્લિમ પુરુષો અને આંતરધર્મીય દંપતીઓ સામે થાય છે, જેના કારણે સામ્પ્રદાયિક પ્રોફાઇલિંગ અને પસંદગીયુક્ત પોલીસિંગ મજબૂત બને છે.
૬. ધાર્મિક સ્વતંત્રતા પર ઠંડક અસર :
ફરજિયાત પૂર્વ સૂચના અને ઘૂસણખોરીય તપાસોની જોગવાઈઓ વ્યક્તિઓને તેમની અંતઃકરણની સ્વતંત્રતા વાપરતાં ડરાવે છે, પરિણામે એક મૂળભૂત અધિકાર હકીકતમાં નિયમિત પરવાનગીમાં ફેરવાઈ જાય છે.
ઝ્રત્નઁએ વારંવાર ચેતવણી આપી છે કે આવા કાયદાઓ જબરદસ્તી અટકાવતા નથી; તેઓ પસંદગી પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ અરજીઓઃ બંધારણીય શંકા હેઠળના કાયદાઓ
મહત્વપૂર્ણ રીતે, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને ગુજરાત સહિત અનેક રાજ્યોમાં અમલમાં રહેલા ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ સામે ઝ્રત્નઁ દ્વારા દાખલ કરાયેલ પડકાર હાલમાં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિચારાધીન છે. અનેક અરજીઓમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આ કાયદાઓ બંધારણના કલમ ૧૪, ૧૫, ૧૯, ૨૧ અને ૨૫ હેઠળની મૂળભૂત ખાતરીઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
વિગતવાર અહેવાલ અહીં વાંચી શકાય છે.
અરજદારોએ દલીલ કરી છે કે આ કાયદાઓ :
• દ્ભ.જી. પુત્તસ્વામી વર્સેસ યુનિયન ઑફ ઈન્ડિયા કેસમાં માન્ય કરાયેલ ગોપનીયતાના અધિકાર અને નિર્ણયાત્મક સ્વાયત્તતાને ખંડિત કરે છે
• જીરટ્ઠકૈહ ત્નટ્ઠરટ્ઠહ વર્સેસ છર્જાટ્ઠહ દ્ભ.સ્. અને ન્ટ્ઠંટ્ઠ જીૈહખ્તર વર્સેસ સ્ટેટ ઑફ યુપીના ચુકાદાઓના વિરુદ્ધ, પુખ્ત વયના લોકો વચ્ચેના સહમતિ આધારિત સંબંધોને ગુનાહિત બનાવે છે
• મહિલાઓને સ્વાયત્તતા વિનાની ગણાવી સમાનતા અને ગૌરવના અધિકારનું ઉલ્લંઘન કરે છે
• મનમાની, ભેદભાવપૂર્ણ અને સામ્પ્રદાયિક રીતે પ્રેરિત પોલીસિંગને પ્રોત્સાહન આપે છે
• પુરાવાનો ભાર બદલીને નિર્દોષતાની ધારણાને ઉલટાવી દે છે
સુપ્રીમ કોર્ટને આ બાબતની તપાસ કરવા વિનંતી કરવામાં આવી છે કે સાબિત થયેલ કોઈ નુકસાન વિના રાજ્ય વ્યક્તિગત આસ્થા, લગ્ન અને માન્યતાઓને પૂર્વ તપાસ અને ફોજદારી દંડ હેઠળ મૂકી શકે કે કેમ. આ પડકારો હજી વિચારાધીન હોવાથી, મહારાષ્ટ્રને જે કાનૂની માળખું અપનાવવા માટે દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે તે બંધારણીય રીતે અસ્થિર ગણાય છે.
ભયનું નિર્માણ, દેખરેખને સામાન્ય બનાવવું, અને ફોજદારી કાયદાનું પુનઃઆકારણ
મહારાષ્ટ્રમાં ચાલી રહેલી આ ઝુંબેશ કાયદા નિર્માણમાં થતા એક વ્યાપક ફેરફારનું પ્રતિબિંબ છે-પુરાવા આધારિત નીતિમાંથી વિચારધારાપ્રેરિત ગુનાહિતીકરણ તરફનો ફેરફાર. મહારાષ્ટ્રમાં લગ્ન મારફતે વ્યાપક રીતે બળજબરીથી ધર્માંતરણ થાય છે તેવું દર્શાવતો કોઈ વિશ્વસનીય આંકડાકીય પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. દબાણ, છેતરપિંડી, અપહરણ, માનવ વાણિજ્ય અને જાતીય શોષણ જેવા ગુનાઓ સામે હાલનો ફોજદારી કાયદો પહેલેથી જ લાગુ પડે છે. તેથી નવા કાયદાની માંગ કોઈ નિવારક જરૂરિયાતથી નહીં, પરંતુ પ્રતીકાત્મક હેતુથી પ્રેરિત છે-સત્તાનું પ્રદર્શન કરવા, અંગત સંબંધો પર શિસ્ત લાદવા અને સામાજિક દેખરેખને વૈધતા આપવા માટે. પુખ્ત વયની મહિલાઓને સતત પીડિત તરીકે રજૂ કરીને, આવી ઝુંબેશો પિતૃસત્તાત્મક નિયંત્રણને ફરીથી મજબૂત બનાવે છે. મુસ્લિમોને સાજિશકર્તા તરીકે નિશાન બનાવીને, તે સામૂહિક શંકાને સામાન્ય બનાવે છે. અને નિવારક ગુનાહિતીકરણની માંગ દ્વારા, તે ફોજદારી કાયદાના મૂળ સિદ્ધાંતને ખોખલું કરે છે-કે કાયદો કૃત્યોને દંડિત કરે છે, ઓળખ અથવા ઇરાદાઓને નહીં.
મહારાષ્ટ્ર માટે શું દાવ પર છે
જો મહારાષ્ટ્રમાં ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવે, તો તે કોઈ તટસ્થ કાનૂની સાધન તરીકે સીમિત નહીં રહે. એવો કાયદો ટોળાશાહી જૂથોને પ્રોત્સાહન આપશે, નૈતિક પોલીસિંગને વૈધતા આપશે અને પોલીસ તંત્રને વિચારધારાત્મક અમલવારીના હવાલે મૂકી દેશે. આંતરધર્મીય દંપતીઓ, ધાર્મિક અલ્પસંખ્યકો અને પોતાની સ્વાયત્તતા પર અડગ મહિલાઓ માટે તેના પરિણામો તાત્કાલિક અને ગંભીર બની શકે છે-ધરપકડો, હેરાનગતિ, લાંબા સમય સુધી કેદ અને સામાજિક બહિષ્કાર.
ઝ્રત્નઁ સતત જે દલીલ કરે છે તે મુજબ, વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ નથી કે બળજબરીથી થતી ધર્માંતરણને રોકવું જોઈએ કે નહીં-હાલનો કાયદો પહેલેથી જ તે કાર્ય કરે છે-પરંતુ એ છે કે રાજ્યને પસંદગીને જ ગુનાહિત બનાવવા દેવી જોઈએ કે કેમ. મહારાષ્ટ્ર આજે એક બંધારણીય ચોરાહે ઊભું છેઃ એક તરફ સ્વતંત્રતાનું સંરક્ષણ અને બીજી તરફ એવા કાનૂની માળખાની આયાત, જે પહેલેથી જ દુર્વ્યવહાર માટે કુખ્યાત છે અને હાલમાં બંધારણીય તપાસ હેઠળ છે. રસ્તાનું દબાણ ઊંચું છે, પરંતુ બંધારણીય ચેતવણીના સંકેતો તો એથી પણ વધુ સ્પષ્ટ અને ઉંચા છે.
(સૌ. : સબરંગ ઈન્ડિયા)