‘નોટબુક ઓફ કબીર’ એ વાર્તા છે કે, કેવી રીતે લેખક એસ. આનંદ સંત બનવાની શોધમાં પોતાને ગુમાવે છે

(એજન્સી) તા.૨
ધ નોટબુક ઓફ કબીર : પાણી કરતાં પાતળી, અગ્નિથી પણ ઉગ્ર, કિ વ-અનુવાદક-સંગીતકાર-પ્રકાશક એવા આનંદ કબીરના પચાસ ગીતોના અનુવાદો આપે છે જે તમને ભાગ્યે જ પુસ્તકોમાં જોવા મળે છે. નોટબુકમાં ગીત, વાક્ય, શબ્દ અથવા વિચાર દ્વારા ટીકા, પ્રતિબિંબ, વિસ્તરણ, વિષયાંતર, ધ્યાન અને રોશનીને પરસ્પર જોડવામાં આવે છે. આ અવતરણમાં આપણે જોઈએ છીએ કે, આનંદ ભક્તિના વિચાર અને કબીર જેવા બળવાખોરને ભક્તિના લેબલ હેઠળ કાબૂમાં લેવામાં આવતી સમસ્યાઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે.
હવે ભક્તિ અને તેની સાથેની મારી સમસ્યા વિશે, જે જાતિ અને વંશવેલો શોધતા હિંદુ ધર્મ પ્રત્યેની મારી વેદના સમાન છે. જેમ કે તે ધ્યાનમાં લેવાનો વિચાર છે. ભક્તિનો અર્થ કોઈ પાદરી/ગુરૂ (વાંચો બ્રાહ્મણ) અથવા કર્મકાંડની મધ્યસ્થી વિના અનુભવેલા અંગત ઈશ્વર પ્રત્યેના ભક્તિમય પ્રેમને વ્યક્ત કરવાનો છે. આ વિચારનું બીજ ઉપખંડના દક્ષિણ ભાગમાં તમિલમાં (વૈષ્ણવ) અલવર અને (શૈવ) નયનરોના ગીત-કવિતા સાથે સાતમીથી દસમી સદીમાં વાવવામાં આવ્યું હતું, જેઓ પ્રેમ (ઘણી વખત શૃંગારિક) કવિતાની અગાઉની પરંપરાને અનુસરતા હતા. બે સહસ્ત્રાબ્દી જૂના સંગમ યુગ દરમ્યાન તેમણે પ્રેમી, આશ્રયદાતા અને રાજાને ભગવાન સાથે બદલી નાખ્યા. મોટે ભાગે ગીતકારો કામદાર જાતિના હતા. બારમી સદી સુધીમાં વાણી-રૂપે-ગીતની આ શૈલીએ વચન ચળવળ તરીકે કન્નડ વિશ્વમાં પ્રવેશ કર્યો. વચન એ વાણી, શબ્દ, વચન, કવિતા, ગીતનું સ્મરણ છે. તે કન્નડમાં છંદબદ્ધ છંદમાં બોલવાનું એક સ્વરૂપ છે, એક ચળવળ જેમાં કામ કરતા જાતિના કવિઓ, પુરૂષો અને સ્ત્રીઓએ ભાગ લીધો હતો.
કુલ મળીને જાતિ, વર્ગ અને લિંગના લગભગ ત્રણસો કવિઓએ બારમી સદીના ડેક્કનને તમિલ દેશના ભાગો અને મરાઠી અને તેલુગુની નવી ભાષા-જગત સુધી પહોંચાડી હતી. કવિઓ, સાહિત્યિક નાયકોપ્રેમ, આરાધના, આદરને લાયક બન્યા.
દરજી નામદેવ, બ્રાહ્મણ જ્ઞાનદેવ, તેમની બહેન મુક્તાઈ, દાસી જનાબાઈ, શાહુકાર તુકારામ, વેશ્યા કાન્હોપાત્રા, ગ્રામ રક્ષક ચોખામેલા, તેની પત્ની સોયરાબાઈ, તેમના પુત્ર કર્મમેળા અને બીજા ઘણાની કવિતાઓના સંગ્રહ સાથે બારમી સદીથી સત્તરમી સદી સુધી મરાઠીમાં અભંગ બનાવનારા અનેક વારકારી કવિઓમાં પડઘા અનુભવાયા હતા. ઘણીવાર સમગ્ર પરિવારો કવિતાની શોધમાં સામેલ હતા.
ભંગ એટલે વિરામ. અભંગ અથવા અભંગ સ્વરૂપના શ્લોકનો અર્થ થાય છે અખંડ, નિરપેક્ષ, શાશ્વત, અનંત, અથવા સીઝુર વિનાની કવિતા-એક ઉમદા અથવા ઉત્કૃષ્ટ ઉચ્ચારણ (બુદ્ધને સમર્પિત ઉદાના જેવું આપણે ‘જોયું અને અદ્રશ્યમાં’માં અનુભવ્યું. .૧૧૬). વર્કર એક તીર્થયાત્રી છે અને વારકારી પરંપરા પંઢરપુરમાં (આજના સોલાપુર જિલ્લામાં ભીમા નદીના કિનારે) ભગવાન વિઠોબા અથવા વિઠ્ઠલ/વિઠ્ઠલા/પાંડુરંગ/પાંડુરંગાની આસપાસ ફરે છે. વારી એ વાર્ષિક તીર્થયાત્રા છે જે શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જેઓ વિઠ્ઠલને જોવા માટે તેમના માર્ગ પર સંતોના ગીત-કવિતા ગાતા હોય છે જેમણે તેમની પ્રશંસા અને સ્તુતિ કરી છે. લોકપ્રિય માન્યતામાં વિઠ્ઠલને કૃષ્ણના સ્વરૂપ તરીકે ગણવામાં આવે છે અને આ પરંપરાને વૈષ્ણવ તરીકે જોવામાં આવે છે : તમામ પોસ્ટ-ફેક્ટો વ્યાખ્યાઓ અને લેબલ્સ જે વ્યાખ્યા કરવાની શક્તિ ધરાવે છે તેમની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ છે. મોટાભાગના વિદ્વાનોના મતે વારકારી સંપ્રદાયે મરાઠી સાહિત્યિક પરંપરાની શરૂઆત કરી હતી. વિઠ્ઠલની ઉત્પત્તિ શૈવ ધર્મ અથવા બૌદ્ધ ધર્મમાં થઈ શકે છે, પરંતુ વધુ મહત્ત્વનું પશુપાલન અને વિચરતી જાતિઓમાં. સદીઓથી આપણે વિઠ્ઠલનું સંસ્કૃતીકરણ, વૈદિકકરણ અને વિષ્ણુકરણ જોઈએ છીએ. જાતિવિરોધી વિદ્વાન ગેઈલ ઓમવેડટના મતે દેવતા, જે વિચિત્ર રીતે તેના હાથ અકિમ્બો ધરાવે છે, તે મૂળ સ્ત્રી હોઈ શકે છે (‘પહોળા હિપ્સ, સાંકડી કમર, બસ્ટી, લાંબા વાળ, સીધા છતાં કડક ચહેરો’). તેમના ગુણગાન ગાનારા કવિઓ તેમને ઘણીવાર ‘મા’ કહીને સંબોધે છે. પંદરમી સદીથી કોઈ પૂજારી અથવા ગુરૂ દ્વારા મધ્યસ્થી વિનાના ભગવાનનો આ વિચાર, ઉત્તરપ્રદેશના મજૂર-વર્ગના કવિઓમાં ફેલાયો : રૈદાસ ટેનર, કબીર વણકર, ગોરા કુંભાર, સાવતા માળી, વગેરે. રામાનુજન કહે છે તેમ આગ પ્રગટાવવામાં આવી હતી. ભક્તિ ભારતભરમાં પ્રચલિત બની, જેનું નિર્માણ મોટે ભાગે ઓગણીસમી-વીસમી સદીના રાષ્ટ્રવાદી પ્રોજેક્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં વિવિધ રૂઢિપ્રયોગોનો સમૂહ હતો. એવા વિદ્વાનો અને ઈતિહાસકારો છે જેઓ આ સર્વગ્રાહી ભક્તિ ઘટનાને ખરેખર ‘વેદ વિરોધી’ તરીકે જોતા નથી. તેઓ માને છે કે, તે આખરે બિન-બ્રાહ્મણ, બિન-આર્યન વસ્તીને વૈદિક પદાનુક્રમમાં સમાવિષ્ટ કરવાનું કાર્ય કરે છે. ઘણી વખત જેઓ સૌથી આદર્શ ભક્તો અથવા ભક્તો ગણાય છે તેઓમાં ક્રાંતિકારી ધાર હોય છે જે ઈતિહાસ દ્વારા અસ્પષ્ટ થઈ જાય છે. આપણને કેવી રીતે હોવા છતાં ન જોવા માટે કહેવામાં આવે છે અસ્પૃશ્ય ગણી મંદિરમાં પ્રવેશવા ન દેવા અથવા તેઓ જે ભગવાનના ગુણગાન ગાતા હોય તેવા ભક્તોને નિહાળવા દેવામાં ન આવતા હતા. મરાઠી ભક્તિ ચળવળના એક સચેત વિદ્વાન, જયંત લેલે એક સાથે પ્રતીકો પર શંકા કરવાની અને સાંભળવાની કળાની હિમાયત કરે છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને ચાલો ટૂંકમાં અસ્પૃશ્ય મહાર જાતિના ચૌદમી સદીના મરાઠી કવિ ચોખામેલા તરફ વળીએ. ગાંધી અને તેમના લોકોએ તેમને સંપૂર્ણ ‘હરિજન’, ભગવાનના બાળક તરીકે જોયા : એવા આદર્શ પીડિત યાત્રાળુ કે જે ક્યારેય તે બનાવશે નહીં પરંતુ વિશ્વાસ ગુમાવશે નહીં, અજોડ અને સરખામણી ન કરી શકાય તેવી કવિતામાં ભગવાનનું ગાન કરશે. તેનાથી વિપરિત, આંબેડકર ચોખામેલા અને મોટાભાગના ભક્તિ સંતોને ચતુર્વર્ણના હુકમ પર બળપૂર્વક પ્રશ્ન ન કરવા બદલ નકારે છે.
તેમના મતે આનાથી બ્રાહ્મણોને સમાન વ્યવહારની માગણી કરતા દલિતોને ચૂપ કરવા અથવા સહકાર આપવાનું વધુ એક કારણ મળ્યું. તેઓ દલિતોને કહી શક્યા કે, ‘તમે ચોખામેલા જેવા ભક્ત બનશો ત્યારે અમે તમને માન આપીશું.’ જ્યારે કુમાર ગાંધર્વ, કિશોરી અમોનકર, ભીમસેન જોશી, જિતેન્દ્ર અભિષેકી અને અન્ય સંગીતકારો તેમના જલસામાં ભીડ સામે અભંગ ગાઈને ખુશ હતા.