આ અધિનિયમ ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ સ્થાપિત ધાર્મિક સ્મારકોની સ્થિતિની અંતિમ તારીખ નક્કી કરે છે પરંતુ તાજેતરના ચુકાદાઓ તેના નિયમો અને ભાવનાની અવગણના કરે છે

ચર્ચાની એરણે

• ટી.કે. રાજલક્ષ્મી

બાબરી મસ્જિદ શહીદ કરવાના એક વર્ષ પહેલા, સંસદે પૂજાના સ્થળો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, ૧૯૯૧ ઘડ્યો હતો, જે કાયદાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે જે “કોઈપણ પૂજા સ્થળના રૂપાંતર” પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને “જાળવણી” માટે જોગવાઈ કરે છે. તે ૧૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના દિવસે અસ્તિત્વમાં હોય તે રીતે કોઈપણ પૂજા સ્થળનું ધાર્મિક પાત્ર” જાળવી રાખવા કહે છે. કોઈપણ વ્યક્તિ કોઈપણ ધાર્મિક સંપ્રદાય અથવા તેના કોઈપણ વિભાગના પૂજા સ્થળને સમાન ધાર્મિક સંપ્રદાયના અલગ વિભાગ અથવા કોઈ અલગ ધાર્મિક સંપ્રદાયના પૂજા સ્થાનમાં રૂપાંતરિત કરી શકશે નહીં. આ કાયદો રામ જન્મભૂમિ-બાબરી મસ્જિદને લાગુ પડતો નથી; તે જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યને બાદ કરતાં સમગ્ર ભારતમાં અમલમાં છે.
આ કાયદાને ભાજપના પ્રવક્તા અને એડવોકેટ અશ્વિનીકુમાર ઉપાધ્યાય અને વિશ્વભદ્ર પૂજારી પુરોહિત મહાસંઘ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો છે. આ અધિનિયમની કલમ ૪ એ નિર્ધારિત કરે છે કે કોઈપણ પેન્ડિંગ દાવો, અપીલ અથવા કોઈપણ પૂજા સ્થળના ધાર્મિક પાત્રના રૂપાંતરણના સંદર્ભમાં અન્ય કાર્યવાહી, કોઈપણ કોર્ટ, ટ્રિબ્યુનલ અથવા અન્ય સમક્ષ પેન્ડિંગ છે તે ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ અસ્તિત્વમાં છે તે મુજબ આ અધિનિયમ આમ ધાર્મિક સ્થળોના રૂપાંતર માટે દાવાઓ અને અપીલો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
દસમી લોકસભા (સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૧)માં સંસદીય ચર્ચાઓના રેકોડ્‌ર્સ દર્શાવે છે કે આ અધિનિયમ પસાર કરવો સરળ ન હતો. ગૃહમંત્રી એસ.બી. ચવ્હાણે જણાવ્યું હતું કે સાંપ્રદાયિક વાતાવરણને બગાડવા ઇચ્છતા પૂજા સ્થાનોના રૂપાંતરણના સંદર્ભમાં સમય સમય પર ઉદભવતા વિવાદોને ધ્યાનમાં રાખીને આ પગલાં અપનાવવા જરૂરી માનવામાં આવે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, આ કાયદો નવા વિવાદો ઊભા ન કરવા અને જૂના વિવાદો વધે નહીં તે હતો. ભાજપના સભ્યોએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો ત્યારે રામજન્મભૂમિ ચળવળના અગ્રણી નેતા ઉમા ભારતીએ કહ્યું કેઃ ૧૯૪૭ની યથાસ્થિતિ જાળવી રાખીને, એવું લાગે છે કે તમે તુષ્ટિકરણની નીતિને અનુસરી રહ્યા છો.
ઝ્રૈઁં(સ્)ના સોમનાથ ચેટર્જીએ સાથી પક્ષના સાંસદ ઝૈનલ આબેદીન દ્વારા દાખલ કરાયેલા ઠરાવનો ઉલ્લેખ કર્યો. આ ઠરાવમાં ચર્ચા કરવામાં આવી હતી કે શા માટે પ્લેસ ઓફ વર્શીપ એક્ટ જેવો કાયદો જરૂરી છે, જ્યારે બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું ત્યારે તે પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું. વિશ્વ હિન્દુ પરિષદના પ્રમુખ અશોક સિંઘલે તમામ સંસદસભ્યોને મોકલેલો પત્ર પણ ચેટર્જીએ વાંચ્યો હતો. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ધર્માચાર્યો જેમણે હિંદુઓ અને મુસ્લિમો વચ્ચેના સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો જાળવી રાખવા અને ભવિષ્ય માટે આ મુદ્દાને અટકાવવા માટે, અયોધ્યા શ્રી રામ જન્મભૂમિ, મથુરામાં શ્રી કૃષ્ણ જન્મસ્થાન અને વારાણસી શ્રી વિશ્વનાથ મંદિર જેવા માત્ર ત્રણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ મંદિરોના પુનઃસ્થાપન સુધી મર્યાદિત માંગ કરી છે. આ બિલને તેમના પક્ષનો ટેકો આપતા, ચેટર્જીએ કહ્યું હતું કે ઓછામાં ઓછું જ્યાં સુધી કોઈ વિશિષ્ટ પૂજા સ્થળ મસ્જિદ અથવા મંદિર હોવું જોઈએ તે અંગેના વિવાદના મોટા ભાગની વાત છે, તો તેને અહીં અને હવે પસાર કરીને સમાપ્ત કરવી જોઈએ. આ વિધેયક અને જ્યાં સુધી અયોધ્યાનો સંબંધ છે, તેનું સમાધાન સૌહાર્દપૂર્વક અથવા ન્યાયિક ચુકાદા દ્વારા થવું જોઈએ. આ કટ-ઓફ તારીખના તર્ક પર, સીપીઆઈ(એમ)ના સાંસદ માલિની ભટ્ટાચાર્યએ કહ્યું હતું કે આ નિર્ણાયક છે કારણ કે તે તારીખે (૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭), આપણે એક આધુનિક, લોકશાહી અને સાર્વભૌમ રાજ્ય તરીકે સામે આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભૂતકાળની બર્બરતાથી આ તારીખથી, અમે આપણી જાતને અલગ કરી છે… ભારત એક એવું રાજ્ય છે જેનો કોઈ સત્તાવાર ધર્મ નથી અને જે તમામ વિવિધ ધાર્મિક સંપ્રદાયોને સમાન અધિકાર આપે છે. તેથી, તે પહેલાં જે કંઈ પણ બન્યું હશે, પણ તે તારીખથી, ભૂતકાળની આવી કોઈ સ્મૃતિઓ ન હોવી જોઈએ. રામવિલાસ પાસવાને જણાવ્યું હતું કે આ કાયદો અમુક દળો દ્વારા હિંસા ભડકાવવાના પ્રયાસોને રોકશે અને લોકોને એક સમુદાય તરીકે જોડાયેલા રાખશે. આજે, મૂળ મુદ્દો આપણું બંધારણ છે. આ મુદ્દો એ ભારતને બચાવવાનો છે, જેની સ્વતંત્રતા માટે હિંદુઓ, મુસ્લિમો, શીખો અને ખ્રિસ્તીઓ સાથે મળીને લડ્યા હતા અને બંધારણની રક્ષા કરવી એ દરેક નાગરિકની ફરજ છે.
અધિનિયમનું મહત્ત્વઃ ૨૦૧૯માં અયોધ્યા શીર્ષકના દાવા પર પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચના ચુકાદામાં આ કાયદાનું મહત્વ પુનરાવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આ કાયદો એ ભારતીય રાજનીતિની બિનસાંપ્રદાયિક લાક્ષણિકતાઓને સુરક્ષિત કરવા માટે રચાયેલ એક કાયદાકીય સાધન છે, જે મૂળભૂત કાયદા પૈકી એક છે. તે બંધારણની વિશેષતાઓ પૈકી છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે અદાલત આજે કાયદાની અદાલતમાં હિંદુ ધર્મસ્થાનો સામે મુઘલ શાસકોની કાર્યવાહીથી ઉદભવતા દાવાઓને સાંભળી શકતી નથી. કોઈપણ વ્યક્તિ જે કોઈપણ પ્રાચીન શાસકોની ક્રિયાઓ સામે આશ્વાસન અથવા આશ્રય શોધે છે, તો કાયદો તેનો જવાબ નથી. આપણો ઈતિહાસ એવી ક્રિયાઓથી ભરેલો છે જેને નૈતિક રીતે અયોગ્ય ગણાવવામાં આવ્યો છે અને આજે પણ તે વૈચારિક ચર્ચાને ઉત્તેજિત કરવા માટે જવાબદાર છે. આ અધિનિયમ, આપણા બંધારણના બિનસાંપ્રદાયિક મૂલ્યોને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને પ્રતિક્રમણને સખત પ્રતિબંધિત કરે છે. ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ અસ્તિત્વમાં છે તે રીતે જાહેર પૂજાના સ્થળોના ધાર્મિક પાત્રની જાળવણીની બાંયધરી આપવા અને જાહેર પૂજા સ્થાનોના રૂપાંતર સામે, સંસદે નક્કી કર્યું કે સંસ્થાનવાદી શાસનથી સ્વતંત્રતા અને અન્યાયને દૂર કરવા માટે તે બંધારણીય આધાર પૂરો પાડે છે. અને દરેક ધાર્મિક સમુદાયને વિશ્વાસ પ્રદાન કરવામાં આવશે કે તેમના પૂજા સ્થાનો સાચવવામાં આવશે અને તેમનું પાત્ર બદલાશે નહીં, કોર્ટે કહ્યું હતું કે આ કાયદો રાજ્ય માટે એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલું આ રાષ્ટ્રના દરેક નાગરિક માટે છે. તેના ધોરણો દરેક સ્તરે રાષ્ટ્રની બાબતોનું સંચાલન કરનારાઓ માટે છે. તે ધારાધોરણો કલમ ૫૧છ હેઠળ મૂળભૂત ફરજો લાગુ કરે છે અને તેથી દરેક નાગરિક માટે પણ સકારાત્મક આદેશ છે. રાજ્યે, કાયદો ઘડીને, બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતાનો અમલ કર્યો છે અને તમામ ધર્મો અને બિનસાંપ્રદાયિકતા, સમાનતા, જે બંધારણનું મૂળભૂત માળખું છે તેને જાળવી રાખવા માટે તેની બંધારણીય જવાબદારીઓનું સંચાલન કર્યું છે. અયોધ્યામાં વિવાદિત સ્થળને રામલલ્લાના મંદિર માટે અર્પણ કરતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ૧૯૯૧ ના અધિનિયમને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય સાઇટ્‌સના સંદર્ભમાં આવા કેસોને ધ્યાનમાં લઈ શકાય નહીં. ૧૯૯૧માં જ, સંતોના એક જૂથે વારાણસીમાં જ્ઞાનવાપી મસ્જિદને શહીદ કરવા અને હિંદુ સમુદાયને જમીન ટ્રાન્સફર કરવા માટે કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. ૧૯૯૮માં, મસ્જિદ પ્રબંધન સમિતિએ એક અરજી દાખલ કરી હતી જેમાં કહ્યું હતું કે ધાર્મિક સ્થળોને લગતા વિવાદનો નિર્ણય લઈ શકાય નહીં કારણ કે તે કાયદા દ્વારા પ્રતિબંધિત છે. અને નીચલી અદાલતે હિન્દુઓની અરજી ફગાવી દીધી હતી. આ મામલો હાઇકોર્ટમાં ગયો હતો, જેણે આ કાર્યવાહી પર સ્ટે મૂક્યો હતો. ૨૦૧૯માં, અયોધ્યાના ચુકાદાની જાહેરાતના એક મહિનાની અંદર, ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (છજીૈં) દ્વારા જ્ઞાનવાપી મસ્જિદના સર્વેક્ષણની માંગ કરતા વકીલ દ્વારા નવો દાવો દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. હાઈકોર્ટે છજીૈં સર્વે પર વચગાળાનો સ્ટે મૂક્યો હતો, જેને નીચલી કોર્ટે મંજૂરી આપી હતી. આ સ્ટે હોવા છતાં, વારાણસી કોર્ટે છજીૈંને મસ્જિદ કમ્પાઉન્ડનો સર્વે કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ અધિનિયમ શું કહે છે તે ધ્યાનમાં લીધા વિના, નીચલી અદાલતોએ મથુરામાં બે પૂજા સ્થાનો, જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ અને શાહી ઈદગાહના ધાર્મિક પાત્રને પડકારતો દાવો દાખલ કરવાની મંજૂરી આપી છે. કુતુબ મિનાર સંકુલમાં પૂજા કરવાના અધિકારને પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગણી કરતો દાવો પણ હતો કારણ કે તે કહે છે કે આ સ્થળ મૂળ ૨૨ હિન્દુ અને જૈન મંદિરોનું સંકુલ હતું. ઓગસ્ટ ૨૦૨૧માં, વિશ્વ વૈદિક સનાતન સંઘ સાથે જોડાયેલી પાંચ મહિલાઓએ વારાણસીની સિવિલ કોર્ટમાં અરજી કરી હતી કે તેઓને જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ સંકુલની પશ્ચિમી દિવાલની પાછળના મંદિરમાં વર્ષભર પ્રાર્થના કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવે. ૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૨ના રોજ, વારાણસીના સિવિલ જજ (વરિષ્ઠ વિભાગ) એ મસ્જિદનો વીડિયોગ્રાફિક સર્વે કરવા અને હિંદુ મૂર્તિઓના કથિત અસ્તિત્વને નિર્ધારિત કરવા માટે એડવોકેટ કમિશનરની નિમણૂક કરી હતી. મસ્જિદ સમિતિએ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, જેણે સર્વેક્ષણ પર સ્ટે આપવાનો ઇનકાર કર્યો. મે ૨૦૨૨ માં, આ મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો, જેણે પણ આ સર્વે પર સ્ટે મૂકવાનો ઇનકાર કર્યો.

• પૂજા સ્થાનો (વિશેષ જોગવાઈઓ) અધિનિયમ, ૧૯૯૧, કોઈપણ પૂજા સ્થળના રૂપાંતર પર પ્રતિબંધ મૂકે છે અને ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ અસ્તિત્વમાં છે તેવા સ્થાનોના ધાર્મિક પાત્રને જાળવી રાખવાનો હેતુ ધરાવે છે.
• આ કાયદાને ભાજપના પ્રવક્તા અશ્વિની કુમાર ઉપાધ્યાય અને વિશ્વભદ્ર પૂજારી પુરોહિત મહાસંઘ સહિત વિવિધ પક્ષો દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
• આ અધિનિયમની જોગવાઈઓ હોવા છતાં, નીચલી અદાલતોએ મથુરામાં જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ અને શાહી ઈદગાહ જેવા અમુક પૂજા સ્થાનોના ધાર્મિક પાત્રને પડકારતા દાવાઓને મંજૂરી આપી છે, જે કાનૂની વિવાદો તરફ દોરી જાય છે. જ્ઞાનવાપી કેસમાં ઉત્તર પ્રદેશ સુન્ની સેન્ટ્રલ વક્ફ બોર્ડ અને મસ્જિદ સમિતિએ પ્લેસ ઑફ વર્શિપ એક્ટને ટાંકીને દાવો દાખલ કરવાને પડકાર્યો હતો. અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે ૧૯૯૧ના કાયદાએ ધાર્મિક પાત્રની રચના શું છે તે વ્યાખ્યાયિત કરી નથી અને જો કોઈ ધાર્મિક સ્થળનું રૂપાંતર એક્ટની શરૂઆતના ઘણા સમય પહેલા થયું હોય, તો સ્વીકૃતિ અથવા મૌન કોઈ પક્ષને કોર્ટમાં જતા અટકાવશે નહીં. જ્ઞાનવાપી મામલામાં દાવોની જાળવણીને પડકારતી અરજી પર સુનાવણી કરતી વખતે, ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (ઝ્રત્નૈં) ડ્ઢ.રૂ. ચંદ્રચુડે મે ૨૦૨૨માં અવલોકન કર્યું હતું કે ૧૯૯૧ના કાયદા હેઠળ ધાર્મિક સ્થળની પ્રકૃતિ શોધવા પર પ્રતિબંધ નથી. તે જ મહિને, મથુરા જિલ્લા અદાલતે શાહી ઈદગાહ મસ્જિદની જમીન કૃષ્ણ જન્મભૂમિ સ્થળને ટ્રાન્સફર કરવાની માંગ કરતી અરજી સ્વીકારી હતી. અને ઓગસ્ટ ૨૦૨૩માં, સુપ્રીમ કોર્ટે જ્ઞાનવાપી મસ્જિદમાં બિન-આક્રમક તકનીકનો ઉપયોગ કરીને છજીૈં દ્વારા તપાસ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. જ્ઞાનવાપી મસ્જિદની મેનેજમેન્ટ કમિટી માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એડવોકેટ-ઓન-રેકોર્ડ ફુઝૈલ અહમદ અય્યુબીએ ફ્રન્ટલાઈનને જણાવ્યું હતું કે ૨૦૧૯ના અયોધ્યાના ચુકાદામાં ૧૯૪૯માં મૂર્તિઓ મૂકવા અથવા ૧૯૯૨માં શહીદ કરવાની કોઈ પણ રીતે મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. આ મસ્જિદ મંદિરને તોડીને બનાવવામાં આવી હોય તેવું તેને ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જ અદાલતે ૧૯૯૧ના કાયદામાં એક અલગ કલમ આપી હતી અને બિન-પ્રત્યાગ્રહને ‘મૂળભૂત બંધારણીય સિદ્ધાંતોના પાયાના લક્ષણ તરીકે ગણાવ્યો હતો જેમાં બિનસાંપ્રદાયિકતાનો મુખ્ય ઘટક છે’. આ તમામ દાવાઓમાં, પાયાની ફરિયાદ મુસ્લિમ શાસકો સામેના કેટલાક પૂજા સ્થળને તોડી પાડવાના આરોપોમાંથી ઉદભવે છે. જો ૧૯૪૭ કટ-ઓફ તારીખ છે અને ૨૦૧૯નો ચુકાદો સમજાવે છે કે તે એક સભાન પસંદગી હતી કારણ કે અ તારીખ સ્વતંત્રતાની ક્ષણ હતી, અને જો પ્રતિબંધ હોવા છતાં, સર્વેક્ષણો અને કમિશનની મંજૂરી આપવામાં આવે અને પુરાવા એકત્ર કરવામાં આવે તો તે કાયદા અને તેના ઉદ્દેશ્યની વિરુદ્ધ જ છે. વાદી કબૂલ કરે છે કે તેમની પાસે તેમના દાવાઓને સમર્થન આપવા માટે કોઈ પુરાવા નથી. સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ સંજય હેગડેનું માનવું છે કે અયોધ્યાના ચુકાદામાં ૧૯૯૧ના કાયદાને સ્પષ્ટપણે સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું. આ ચુકાદો કાળજીપૂર્વક રચાયેલ ન્યાયિક સંતુલન અધિનિયમ હતો જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે બંને પક્ષોએ તેમનો કેસ સાબિત કર્યો છે, કોઈ મંદિરનો નાશ થયો નથી, અને બંને પક્ષોને હુકમો આપવામાં આવ્યા હતા. દેશે ગુમાવ્યું તે એ હતું કે હિન્દુ પક્ષ જીત્યો અને મુસ્લિમ પક્ષ હારી ગયો. તેની સાવચેતીભરી રચના હોવા છતાં, કોર્ટ ત્યારબાદ નિયંત્રિત કરી શકી નહીં.
  અયોધ્યા વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો ઉપાય
  સુપ્રીમ કોર્ટે અયોધ્યા વિવાદમાં ઉપાય માટે કલમ ૧૪૨ હેઠળ તેની સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે અયોધ્યા ચુકાદા પછી, અદાલતો તેમના કથનથી પીછેહઠ કરતી દેખાય છે. મે ૨૦૨૨માં ઝ્રત્નૈંની ટિપ્પણીએ વારાણસી કોર્ટ દ્વારા આદેશ આપવામાં આવેલ સર્વેક્ષણને પડકારતી મસ્જિદ પ્રબંધન સમિતિની અરજી પર જ્ઞાનવાપી કેસમાં મુકદ્દમાને મંજૂરી આપવાનો તર્ક પૂરો પાડ્યો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે પૂજા સ્થળના પાત્રને રૂપાંતરિત કરવાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી, પણ હંમેશા તેનું મૂળ પાત્ર નક્કી કરી શકાય છે. હેગડેએ ધ્યાન દોર્યું હતું કે જો સર્વેક્ષણમાં ૪૦૦ વર્ષ પહેલાંના બંધારણનું અસ્તિત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું હોય તો પણ તે સ્થળનું કાનૂની પાત્ર બદલાશે નહીં. તેમણે કહ્યું કે, ૪૦૦ વર્ષ પહેલાં જે બન્યું હતું તેનાથી અમે ચિંતિત નથી પરંતુ ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ સ્થિતિ શું હતી તે જોવું જરૂરી છે. અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના ઈતિહાસના પ્રોફેસર સૈયદ અલી નદીમ રેઝાવીએ ધ્યાન દોર્યું હતું કે તમામ “વિવાદો” હેરિટેજ સ્ટ્રક્ચર્સ પર છે જે ફરીથી બનાવવામાં આવે તેવી શક્યતા નથી. એટલે જ આપણા બંધારણના ઘડવૈયાઓ અને ધારાશાસ્ત્રીઓએ સમજણ આપી હતી કે સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતને વારસામાં મળેલી તે તમામ રચનાઓ “જેમ છે તેમ અને જ્યાં છે ત્યાં” ના ધોરણે જાળવવામાં આવશે. કોઈ નવા ઘટકો ઉમેરવામાં આવશે નહીં. જો ત્યાં કોઈ ધાર્મિક પ્રકૃતિની રચનાઓ હોય જ્યાં કોઈ પ્રાર્થના થતી ન હોય, તો કોઈ પ્રાર્થના યોજવાની મંજૂરી ન હોત. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ ખાતરી આપી છે કે આ કાયદો લાગુ થશે. રઝવીએ કહ્યું કે, ભાજપ શું કરી રહ્યું છે તેની મને ચિંતા નથી. મને ચિંતા છે કે આપણી સર્વોચ્ચ અદાલતોમાં બેઠેલા લોકો હેરિટેજ સ્ટ્રક્ચરની સુરક્ષા માટે બંધારણ અને સંસદના તમામ અધિનિયમોને ભૂલી ગયા છે. રઝવી, જે ભારતીય ઇતિહાસ કોંગ્રેસના સચિવ છે, તેમણે કહ્યું કે કોઈએ એવો દાવો કર્યો નથી કે મથુરા કે વારાણસીમાં કોઈ મંદિર તોડવામાં આવ્યું નથી. આ રેકોર્ડ કરેલા તથ્યો છે. પ્રાથમિક સ્ત્રોતો છે જે તેને પ્રમાણિત કરે છે. ઈતિહાસકારો વચ્ચે હરીફાઈ ચાલી રહી છે કે તેઓને શા માટે તોડવામાં આવ્યા. ન્યાયમૂર્તિઓ એ જોઈ શક્યા હોત. સ્વતંત્રતા સમયે, તેનો ઉપયોગ એક પ્રકારની ધાર્મિક પ્રથા માટે થતો હતો. દિવાલની બીજી બાજુએ અન્ય પ્રકારની ધાર્મિક પ્રથા થતી હતી. વારાણસીમાં, સમુદાયો વચ્ચે કોઈ અથડામણ નથી. મંદિર અને મસ્જિદ એમ બે સ્મારકો શા માટે સાથે રહી શકે નહીં? લગભગ ત્રણ કે ચાર સદીઓથી, બંને પ્રાર્થનાને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ વિવાદ હવે અમારી અદાલતો દ્વારા ધ્યાન પર લાવવામાં આવી રહ્યો છે, જે શરમજનક છે.
  સર્વેક્ષણો શું સાબિત કરી શકે છે ? સર્વેક્ષણો વિશે, રઝવીએ કહ્યું કેઃ તે સર્વે એટલું જ કહેશે કે નીચે કોઈ પથ્થર છે, કોઈ અવરોધ છે. મસ્જિદ છે કે મંદિર વગેરે આ સર્વેક્ષણો કહી શકશે નહીં. મંદિર હતું તો પણ કેવી રીતે ફરક પડે છે ? ઔરંગઝેબ એક સાર્વભૌમ સમ્રાટ હતો જે લોકશાહી અને બંધારણ મુજબ ન હતો. તે ૧૭મી સદીનો રાજા હતો. શું આપણે પુષ્યમિત્ર સુંગાને પણ સજા કરીશું જેઓએ બૌદ્ધ મંદિરોનો ધ્વંસ કર્યો હતો ? મને ફક્ત આપણા વારસાની જ ચિંતા છે. કોઈએ સ્થાપત્ય તત્વોનો ધર્મ નક્કી કરવો જોઈએ નહીં. અગાઉની રચનાઓની સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવાનો અર્થ એ નથી કે તેઓ તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. પૂર્વ-આધુનિક સમયમાં, મકાન સામગ્રીની અછત હતી, અને શક્ય છે કે તમામ પ્રકારની સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતૌ. ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી કોંગ્રેસે હંમેશા આપણી હેરિટેજ સ્ટ્રક્ચર્સની સુરક્ષા માટે ઠરાવો પસાર કર્યા છે. દિલ્હીના મહેરૌલી વિસ્તારનો ઉલ્લેખ કરતા રઝવીએ કહ્યું કે તે સૌથી ખરાબ પ્રકારની તોડફોડ છે. એક ઈતિહાસકાર તરીકે મને ચિંતા થાય છે. વારાણસી અથવા મથુરામાં જે થઈ રહ્યું છે તેના કરતાં આ વધુ ખતરનાક છે.
  સામાજિક કાર્યકર અને સેન્ટર ફોર ધ સ્ટડી ઓફ સોસાયટી એન્ડ સેક્યુલરિઝમના અધ્યક્ષ રામ પુનિયાની માને છે કે અદાલતો આજે સાંપ્રદાયિક રાજકારણના દબાણનો સામનો કરવામાં અસમર્થ છે. બહુમતીવાદી રાજકારણ આવા મુદ્દાઓની સતત શોધમાં છે. તેઓ ઉન્માદ પેદા કરી શકે છે અને કાનૂની કેસને તેમના તરફ વાળે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે માન્ય કર્યું કે ૧૯૪૯ અને ૧૯૯૨માં જે બન્યું તે ગુનો હતો. પૂજાના સ્થળોનો અધિનિયમ આખરે સંસદનો કાયદો છે. અદાલતોએ આ વિવાદોના ઉદ્ભવ તરફ જોવું પડશે. તેમનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ્ય સમાજનું ધ્રુવીકરણ કરવાનો છે. (સૌ. : ફ્રન્ટલાઇન. ધ હિન્દુ)