ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર પછી અમેરિકા-ઈરાન પરમાણુ ગાથા વિશ્વની સૌથી ઉતાર-ચઢાવવાળી દુશ્મનાવટ પૈકીની એકમાં કેવી રીતે પરિવર્તિત થઈ તે દર્શાવે છે
(એજન્સી) તા.૨૬
ભૂરાજકીય વિડંબનાના નાટકીય વળાંકમાં અમેરિકાએ દાયકાઓ પહેલા ઈરાનને બનાવવામાં મદદ કરેલી પરમાણુ સુવિધાઓ પર બોમ્બમારો કર્યો. ૨૨ જૂન, ૨૦૨૫ના રોજ, ઓપરેશન મિડનાઈટ હેમર હેઠળ, અમેરિકાએ ફોર્ડો, નાતાન્ઝ અને ઇસ્ફહાન ખાતે ઈરાની પરમાણુ સ્થળો પર સચોટ હવાઈ હુમલા શરૂ કર્યા. પેન્ટાગોનના અધિકારીઓ દ્વારા વ્યૂહાત્મક સફળતા તરીકે પ્રશંસા કરાયેલ આ મિશન, બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીના આશાવાદ અને શીત યુદ્ધની ગણતરીમાં શરૂ થયેલી દ્વિપક્ષીય પરમાણુ ગાથાની પરાકાષ્ઠા છે. ઈરાનની પરમાણુ યાત્રા ૧૯૫૭માં શરૂ થઈ હતી જ્યારે તેણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે નાગરિક પરમાણુ સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. રાષ્ટ્રપતિ આઈઝનહોવરની ‘એટોમ્સ ફોર પીસ’ પહેલ હેઠળ હસ્તાક્ષર કરાયેલ આ કરાર, તેહરાનમાં ઈરાનની પ્રથમ પરમાણુ સંશોધન સુવિધાની રચના તરફ દોરી ગયો. ૧૯૬૭ સુધીમાં, તેહરાન રિસર્ચ રિએક્ટર કાર્યરત થઈ ગયું, જે વોશિંગ્ટન દ્વારા સીધા પૂરા પાડવામાં આવતા શસ્ત્ર-ગ્રેડ યુરેનિયમ દ્વારા સંચાલિત હતું. ૧૯૭૦ના દાયકા સુધીમાં ઈરાન શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહલવીના શાસનકાળમાં એક વિશ્વસનીય અમેરિકન સાથી અને યુએસ ટેક્નોલોજીકલ અને લશ્કરી સહાયનો મુખ્ય પ્રાપ્તકર્તા હતો. શાહે ઈરાનને ૨૩,૦૦૦ મેગાવોટ પરમાણુ ક્ષમતા સાથે પ્રાદેશિક મહાસત્તા તરીકે કલ્પના કરી હતી, જેનાથી સિમેન્સ અને ફ્રેમાટોમ દ્વારા રિએક્ટરના નિર્માણને પ્રોત્સાહન મળ્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે સ્થાનિક યુરેનિયમ સંવર્ધન અને પુનઃપ્રક્રિયા સુવિધાઓ માટેની ઈરાનની યોજનાઓને પણ ટેકો આપ્યો હતો. ૧૯૭૯માં જ્યારે ઇસ્લામિક ક્રાંતિએ શાહને ઉથલાવી દીધા ત્યારે આ વિસ્તૃત પરમાણુ દૃષ્ટિ અચાનક પાટા પરથી ઉતરી ગઈ. આયાતુલ્લાહ ખોમેનાઈના નેતૃત્વ હેઠળના નવા શાસને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે રાજદ્વારી સંબંધોનો અંત લાવ્યો અને પરમાણુ સહયોગ સ્થગિત થઈ ગયો. આગામી ચાર દાયકાઓમાં પરસ્પર અવિશ્વાસ વધુ ગાઢ બન્યો, જે ઈરાનના કથિત ગુપ્ત સંવર્ધન કાર્યક્રમો અને પશ્ચિમના શસ્ત્રીકરણના ઇરાદાની શંકાને કારણે વધ્યો. ઈરાનના વિવાદાસ્પદ સ્થળો, જેમ કે ફોર્ડો અને નાતાન્ઝ, આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ અને નિરીક્ષણ ચર્ચાઓનું કેન્દ્ર બન્યા. ૨૦૧૫ના સંયુક્ત વ્યાપક કાર્ય યોજના (ત્નઝ્રર્ઁંછ)નો ઉદ્દેશ્ય ઈરાનની ક્ષમતાઓ પર લગામ લગાવવાનો હતો, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે યુએસ સમર્થન પાછું ખેંચી લીધા પછી ૨૦૧૮માં તે પડી ભાંગી. આ નિર્ણયથી તેહરાન પર ફરીથી પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા, જેના કારણે સંવર્ધન પ્રવૃત્તિઓમાં વધારો થયો અને વધુને વધુ દુશ્મનાવટભર્યું વલણ અપનાવવામાં આવ્યું. ૨૨ જૂન, ૨૦૨૫ના રોજ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ઓપરેશન મિડનાઇટ હેમર કોડનેમ હેઠળ ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ પછીનો સૌથી જટિલ હવાઈ હુમલો કર્યો. સાત મ્-૨ સ્પિરિટ સ્ટીલ્થ બોમ્બર્સે ફોર્ડો અને નાટાન્ઝ પર ૧૪ મેસિવ ઓર્ડનન્સ પેનિટ્રેટર્સ તૈનાત કર્યા, જ્યારે બે ડઝન ટોમાહોક મિસાઇલોએ ઇસ્ફહાન પર હુમલો કર્યો. ઈરાનના હવાઈ સંરક્ષણ બિન-પ્રતિભાવશીલ રહ્યા, કથિત રીતે યુએસ ગ્રોલર એરક્રાફ્ટ અને પેસિફિકમાં લોન્ચ કરાયેલા ડેકોય દ્વારા જામ થઈ ગયા. ઈરાન માટે, ઐતિહાસિક વિડંબના તીવ્ર છેઃ પશ્ચિમી સહાયથી જન્મેલી સુવિધાઓ હવે પશ્ચિમી ફાયરપાવરને આધીન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે, આ કામગીરી દાયકાઓના નિયંત્રણ અને રાજદ્વારીથી દૂર થઈને, કડક વલણનો સંકેત આપે છે. આ પરિવર્તન ઇઝરાયેલ જેવા પ્રાદેશિક સાથીઓને હિંમત આપી શકે છે જ્યારે ગલ્ફમાં અસ્થિરતા વધારી શકે છે. આઈઝનહોવરના શાંતિપૂર્ણ પ્રયાસોથી લઈને બિડેનના હવાઈ અભિયાનો સુધી, યુએસ-ઈરાન પરમાણુ સંબંધ વલણમાં પરિવર્તનનો અભ્યાસ છે. શીત યુદ્ધની ભાગીદારી તરીકે જે શરૂ થયું હતું તે ૨૧મી સદીની સૌથી વધુ જોરદાર હરીફાઈઓમાંની એકમાં વિકસિત થયું છે. ઇસ્ફહાનના બોમ્બમારાવાળા બંકરો હવે વિનાશક રીતે ખોરવાઈ ગયેલા જોડાણના પ્રતીકાત્મક અવશેષો તરીકે ઊભા છે.