સમસ્યાનું મૂળ ભેદભાવપૂર્ણ પ્રથામાં રહેલું છે : જ્યારે ઉચ્ચ જાતિના ઘરોમાંથી ગટરનું પાણી ગામના તળાવમાં મુક્તપણે વહે છે ત્યારે દલિત સમુદાયને સેવા આપતી ગટર ઇરાદાપૂર્વક બંધ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે ગંદકી તેમના ઘરો પાસે એકઠી થાય છે

(એજન્સી)
ફિરોઝાબાદ, તા.૫
બંધારણીય સુરક્ષા અને SC/ST‌ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૯ જેવા કડક કાયદાઓ હોવા છતાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ આડકતરી રીતે પ્રગટ થતો રહે છે. આગ્રાની દયાલબાગ યુનિવર્સિટીમાંથી ગણિતમાં પીએચડી ધારક ડૉ. પ્રદીપ કુમાર માટે, લડાઈ ફક્ત પ્રણાલીગત ઉપેક્ષા સામે જ નહીં પરંતુ તેમના પોતાના ગામમાં જાતિ પૂર્વગ્રહ દ્વારા કરવામાં આવતા મૌન અત્યાચારો સામે પણ છે. ફિરોઝાબાદ જિલ્લાના ગડોરા ગામના રહેવાસી, ડૉ. કુમાર જે ખાસ કરીને દિવ્યાંગ છે, તેમના પરિવાર સાથે શહેરી ઝૂંપડપટ્ટીઓ કરતાં પણ ખરાબ પરિસ્થિતિમાં રહે છે, જે વરસાદ દરમિયાન તેમના ઘરમાં ભરાયેલા ગટરથી ભરેલા પાણીથી ઘેરાયેલા હોય છે. સમસ્યાનું મૂળ ભેદભાવપૂર્ણ પ્રથામાં રહેલું છે : જ્યારે ઉચ્ચ જાતિના ઘરોનું ગટરનું પાણી ગામના તળાવમાં મુક્તપણે વહે છે, ત્યારે દલિત સમુદાયને સેવા આપતી ગટર ઇરાદાપૂર્વક બંધ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે ગંદકી તેમના ઘરોની નજીક એકઠી થાય છે. ફિરોઝાબાદ જિલ્લાના ગડોરા ગામમાં ઉચ્ચ જાતિના ઘરોનું ગટરનું પાણી ગામના તળાવમાં મુક્તપણે વહે છે. જોકે, દલિત સમુદાયને સેવા આપતી ગટર ઇરાદાપૂર્વક બંધ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે ડૉ. કુમારના ઘરની નજીક ગટર એકઠી થાય છે. ચોમાસા દરમિયાન પાણી તેમના ઘરમાં ભરાઈ જાય છે, જે ઉચ્ચ જાતિના વિસ્તારમાંથી ફેંકવામાં આવેલા કચરા અને ભેંસના છાણ સાથે ભળી જાય છે. આ ગંદકીએ આ વિસ્તારને મચ્છરો માટે ઉછેર સ્થળ બનાવ્યો છે, જેના કારણે આરોગ્ય પર ગંભીર અસર પડી છે. ડૉ. કુમારની માતા અને ભત્રીજી તાજેતરમાં ડેન્ગ્યુથી પીડાઈ હતી, જે અસ્વચ્છ પરિસ્થિતિઓનું સીધું પરિણામ છે. સ્થાનિક અધિકારીઓ અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારને અનેક ફરિયાદો કરવા છતાં કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યા નથી. ડૉ. કુમાર કહે છે કે, ‘આ ફક્ત ગંદા પાણી વિશે નથી, તે ગૌરવ વિશે છે,’. ‘શિક્ષણ અને જાગૃતિ હોવા છતાં અમારી જાતિને કારણે અમને મૂળભૂત અધિકારોથી વંચિત રાખવામાં આવે છે.’ શિક્ષણવિદો અને કાર્યકરો એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે હિંસક જાતિગત ગુનાઓ હેડલાઇન્સ બનાવે છે, પરંતુ યોગ્ય પાણી નિકાલનો ઇનકાર કરવા જેવી પ્રણાલીગત ઉપેક્ષા પણ એટલો જ ક્રૂર પ્રકારનો જુલમ છે. દલિત મુદ્દાઓના વિદ્વાન ડૉ. કૃષ્ણ કુમાર કહે છે કે, ‘આ મૂક અત્યાચારો અસ્પૃશ્યતાને મજબૂત બનાવે છે.’ ‘સત્તાવાળાઓએ આવા ભેદભાવને ઓળખવો જોઈએ અને જીઝ્ર/જી્‌ કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કરવી જોઈએ.’ આ કેસ સ્વચ્છ ભારત મિશન જેવી યોજનાઓની નિષ્ફળતાને પણ ઉજાગર કરે છે, જે બધા માટે સ્વચ્છતાનું વચન આપે છે પરંતુ હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયો માટે અપ્રાપ્ય રહે છે. સ્થાનિક અધિકારીઓ દાવો કરે છે કે આ મામલો ‘સમીક્ષા હેઠળ’ છે, પરંતુ ગ્રામજનોનો આરોપ છે કે જાતિગત ભેદભાવ ન્યાયમાં વિલંબ કરી રહ્યો છે.