હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા બાળકો પાસે ઘણીવાર સમર્થનનો અભાવ હોય છે, જેમ કે જાતિ ભેદભાવને દૂર કરવામાં માતાપિતાનો સહયોગ અને શિક્ષકોના પૂર્વગ્રહોને પડકારવા કર્ણાટક સરકાર દ્વારા રચાયેલ કર્ણાટક રાજ્ય શિક્ષણ નીતિ આયોગ શાળાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે અનામત લાગુ કરવાનું વિચારી રહ્યું છે. વર્તમાન અનામત પ્રણાલી હેઠળ, શિક્ષણ અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૯ ની કલમ ૧૨ મુજબ કેન્દ્રીય વિદ્યાલયો તેમજ ખાનગી સહાય વિનાની શાળાઓમાં આ સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓને બેઠકો ફાળવવામાં આવે છે. આ લેખમાં, હું શાળાઓમાં અનામત માટેના કેસની સાથે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના બાળકો સામેના ભેદભાવને દૂર કરવાની વિવિધ રીતોની દલીલ કરું છું. હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષકો અને અન્ય વિદ્યાર્થીઓ તરફથી ભેદભાવનો સામનો કરે છે. પ્રથમ નજરમાં એવું લાગે છે કે હિંસાના આ કૃત્યો નવા છે. પરંતુ ઐતિહાસિક અહેવાલો દર્શાવે છે કે હિંસાનું સ્વરૂપ અને પ્રકાર બદલાયા હોવા છતાં, ભેદભાવ એ જ રહ્યો છે. દલિતો, અનુસૂચિત જનજાતિ અને લઘુમતીઓ માટે શિક્ષણની પહોંચ એક ભયાવહ પડકાર રહ્યો છે. રાજ્યસભામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબમાં, કેન્દ્રએ માહિતી આપી હતી કે માધ્યમિક સ્તરે લઘુમતી સમુદાયના વિદ્યાર્થીઓમાં ડ્રોપઆઉટ દર ૨૪.૪% છે. ૨૦૨૦ ના ડેટા મુજબ, આદિવાસી અને દલિત વિદ્યાર્થીઓના અનુક્રમે ૧/૪ અને ૧/૫ ભાગ ધોરણ ૯ અને ૧૦ છોડી દે છે. આ આંકડા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયો પર હિંસાની અસરને પ્રકાશિત કરે છે, જે શિક્ષણ મેળવવામાં તેમની પહોંચને વધુ અવરોધે છે. યુનિસેફના એક અહેવાલમાં એવી પણ દલીલ કરવામાં આવી છે કે શાળામાં હિંસા હાજરી ઘટાડી શકે છે, શૈક્ષણિક પ્રદર્શન ઘટાડી શકે છે અને ડ્રોપઆઉટ દરમાં વધારો કરી શકે છે. હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા પૃષ્ઠભૂમિના બાળકોમાં ઘણીવાર સંસ્થાકીય સમર્થનનો અભાવ હોય છે, જેમ કે જાતિ ભેદભાવને દૂર કરવામાં માતાપિતાનો સહયોગ અને દલિત અને આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓ સાથે સન્માન સાથે વર્તવાના શિક્ષકોના પૂર્વગ્રહોને પડકારવા, આ વિદ્યાર્થીઓ સામે માળખાકીય હિંસાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. તેથી, શાળાઓને સમાવિષ્ટ બનાવવા માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ ઘડવી હિતાવહ છે. પર્યાપ્ત પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક પદ્ધતિ આ સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓ માટે અનામત હોઈ શકે છે. શાળાઓમાં અનામત ભેદભાવને દૂર ન કરી શકે પરંતુ તે ચોક્કસપણે તેને ઘટાડવામાં મદદ કરશે. તેમના પુસ્તક, ‘ધ ફોરસાઇટેડ આંબેડકર’માં અનુરાગ ભાસ્કરે દર્શાવ્યું છે કે "દક્ષિણ ભારતમાં મૈસુર અને પશ્ચિમ ભારતમાં બરોડા અને કોલ્હાપુર જેવા રજવાડાઓએ લઘુમતીઓ અને સમાજના વંચિત વર્ગોના જાગૃતિ અને વિકાસમાં નોંધપાત્ર રસ લીધો હતો". આમાંના કેટલાકે તેમના સંબંધિત પ્રાંતોમાં અનામત નીતિઓ અને ક્વોટાનો અમલ કર્યો હતો.  શાળામાં અનામત હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા વર્ગના બાળકોનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરે છે અને સમુદાય નિર્માણમાં અને આવા વિદ્યાર્થીઓ સામેના ભેદભાવનો પ્રતિકાર કરવામાં મદદ કરે છે. ભારતમાં, હકારાત્મક કાર્યવાહી નીતિઓ પરની ચર્ચા મોટે ભાગે ક્વોટા અથવા અનામત પ્રણાલીઓ સુધી મર્યાદિત છે. પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને તૃતીય સ્તરે ભેદભાવનો સામનો કરવા માટે, આપણે તેનાથી આગળ વિચારવું જોઈએ. આ માટે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓ સાથે નિયમિત પરામર્શ અને સલાહની જરૂર છે. જાતિવાદી ભાષાનો ત્યાગ, માનવ અધિકારોનો સમાવેશ, લોકશાહી નાગરિકતા, જાતિ વિરોધી શિક્ષણ અને આંતરસાંસ્કૃતિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશ, વિદ્યાર્થીઓના અવાજને પ્રોત્સાહન, પીઅર શિક્ષણ અને પીઅર મધ્યસ્થી પ્રવૃત્તિઓમાં વિદ્યાર્થીઓને સામેલ કરવા, વાલીઓને આવકારીને  શાળાના નિર્ણય લેવામાં વાલીને સામેલ કરવા, અને જાતિ પર કામ કરતા વિવિધ સમુદાય સંગઠનો અને જૂથો સાથે ભાગીદારી બનાવવાથી શાળાઓમાં ભેદભાવનો સામનો કરવામાં મદદ મળી શકે છે.