(એજન્સી) તા.૩૧
તમારામાંથી કેટલા લોકો ટીવી પર સમાચાર જુએ છે ? ૧૬ ડિસેમ્બરના રોજ એક ઓડિટોરિયમમાં મંચ પરથી પ્રેક્ષકોને પૂછવામાં આવ્યું હતું. એક પણ હાથ ઉપર નહોતો ગયો. આ ટેલિવિઝન મીડિયાની વિશ્વસનીયતામાં ભારે ઘટાડો દર્શાવે છે. આ પ્રસંગ ઇન્ડી જૌનલ અને પુણે કલેક્ટિવ દ્વારા પુણેના એસ.એમ. જોશી ફાઉન્ડેશન હોલમાં આયોજિત મીડિયા પર એક દિવસીય ચર્ચાનો હતો જેમાં વિવિધ ભાગોના પત્રકારત્વના વિદ્યાર્થીઓ અને મીડિયા વ્યાવસાયિકોએ મોટી સંખ્યામાં હાજરી આપી હતી. હિન્દી દૈનિક પત્રકારત્વનો પણ આવો જ કિસ્સો છે. રાજ્યસભા ટીવીના પૂર્વ એક્ઝિક્યૂટિવ ડિરેક્ટર ઉર્મિલેશએ તેમના ઉદ્‌ઘાટન ભાષણમાં કહ્યું કે, તેઓ સવારે છ હિન્દી દૈનિકો વાંચે છે. તે નિરાશાજનક છે, તેમાંથી એક પણ વાસ્તવિક પત્રકારત્વનો અભ્યાસ કરે તેવું કહી શકાય નહીં. તેમણે ડૉ. આંબેડકર, નેહરૂ અને ગાંધીના ક્ષેત્રમાંથી ભારતીય પત્રકારત્વની મહાન પરંપરાને યાદ કરી. ક્રાંતિકારી ભગતસિંહે પોતે પ્રતાપ માટે ઘણા લેખો લખ્યા હતા જેનું સંપાદન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ગણેશ શંક વિદ્યાર્થી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૯૩૧માં ૪૧ વર્ષની ઉંમરે થયેલા કોમી રમખાણોમાં હસ્તક્ષેપ કરતી વખતે વિદ્યાર્થીએ પોતાનું જીવન બલિદાન આપ્યું. આ કોન્ક્‌લેવનો એક અસામાન્ય ભાગ એ હતો કે, મોટાભાગના સહભાગીઓ દલિત, આદિવાસી અથવા મુસ્લિમ, કાર્યકર્તા પૃષ્ઠભૂમિના હતા અને તેમને મીડિયામાં અપૂરતું પ્રતિનિધિત્વ કેવી રીતે મળ્યું અથવા નોકરીઓમાં હાંસિયામાં ધકેલાઇ ગયા તે અંગે પણ ચર્ચા થઇ. લેખક અને પૂર્વ મીડિયા પ્રોફેસર જયદેવ ડોલે દ્વારા નબળા પ્રતિનિધિત્વ અંગેનો મત રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રેક્ષકોમાં બેઠેલા રાજેન્દ્ર સાઠે તરફ ઇશારો કરતા તેમણે કહ્યું કે, જ્યારે સાઠે ઇનાડુ ટેલિવિઝન ચેનલનું નેતૃત્ત્વ કરતા હતા ત્યારે મોટાભાગના સ્ટાફ વંચિત સમુદાયોમાંથી હતા. યુટ્યુબ અને ઇન્સ્ટાગ્રામ જેવા નવા મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર પણ ચર્ચા થઇ હતી. સૂર્યા દાશે ઓરિસ્સામાં ખાણકામ કંપનીઓના આદિવાસી અને પર્યાવરણ પરના વિનાશક પ્રભાવ વિશે જાગૃતિ લાવવા માટે યુટ્યુબના ઉપયોગ વિશે વાત કરી હતી. થોડા સમય પહેલા આ કાર્યક્રમોનો ઘણો પ્રભાવ હતો પરંતુ પછી ખાણકામ કંપનીઓએ પોતાની યુટ્યુબ સામગ્રી બનાવી, જે પ્રતિકાર જૂથોની સામગ્રીને દબાવી દે છે. કુખ્યાત રાડિયા ટેપ્સ વિવાદના નીરા રેડિયોનું નામ આ સંદર્ભમાં યાદ કરવામાં આવ્યું. તેમણે કહ્યું કે, તેમનું જૂથ હવે પેમ્ફલેટ વગેરે દ્વારા લોકો સુધી પહોંચવાની સરળ રીતો પર પાછા જવાનું વિચારી રહ્યું છે. એ પણ નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો કે ઘણા લોકોએ જૂથની ચેનલને સબ્સ્ક્રાઇબ કરવી જોઇએ અને તેને વ્યવહારૂ બનાવવી જોઇએ. હીના ખાન અને સમીર શેખે દિલ્હી સ્થિત મહતાબ આલમ સાથે મરાઠી પત્રકારત્વમાં મુસ્લિમ તરીકેના તેમના અનુભવ વિશે વાત કરી, જેઓ હિન્દી, ઉર્દૂ અને અંગ્રેજીમાં લખે છે. ટ્રિપલ તલાક અને આંતરધર્મ લગ્ન પર મરાઠી પુસ્તકોના લેખક હિનાએ કહ્યું કે, મુસ્લિમો દ્વારા કરવામાં આવેલા સારા કાર્યોની પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી અને તેનો અર્થ એ હતો કે, તેઓએ સમુદાયના ‘શૈતાની’ પાત્ર હોવા છતાં આ કર્યું. મહતાબ આલમે કહ્યું કે, મુસ્લિમ છોકરીઓએ અંગ્રેજી ભાષાના પત્રકારત્વમાં સારૂં પ્રદર્શન કર્યું છે, ઘણા પુરસ્કારો જીત્યા છે. આ મુદ્દો ખૂબ સંબંધિત નથી પરંતુ દિલ્હીમાં ડોન સંવાદદાતા જાવેદ નકવી દ્વારા કેટલાક વર્ષો પહેલા કરવામાં આવેલા એક અવલોકનની યાદ અપાવે છે કે મુસ્લિમો મોટાભાગે તેમના સમુદાયને અસર કરવા સિવાય અન્ય મુદ્દાઓ પર લખતા નથી. તેમને જરૂર છે. દલિતોને સમુદાયને અસર કરતા આર્થિક મુદ્દાઓને ઉઠાવવાની જરૂર છે, ફક્ત કેસના મુદ્દાઓ જ નહીં, આ ડૉ. આંબેડકરના વિચારનું કેન્દ્ર હતું. મુંબઇમાં આંબેડકરવાદી ચળવળ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા દલિતોની બે મોટી વસાહતો, પૂર્વ ઉપનગરમાં માતા રમાબાઇ આંબેડકર નગર અને મુંબઇના હૃદયમાં બીડીડી ચાલ, જ્યાં મિલકતના ભાવ ખાસ કરીને ઊંચા છે, તેના પુનર્વિકાસ સામે ભાગ્યે જ કોઇ વિરોધ જોવા મળે છે. ન્યૂઝ મિનિટના સુદિપ્તો મંડલે એવી ધારણાનો વિરોધ કર્યો હતો કે, દેશના દક્ષિણમાં બધું સારૂં છે અને ગાય પટ્ટા સામે પણ તેમણે કહ્યું કે, તમિલનાડુમાં પણ યુપી જેટલો જ દલિત વિરોધી પૂર્વગ્રહ હતો. તેમણે કહ્યું કે, ૬ ડિસેમ્બરે નાગપુરમાં દીક્ષા ભૂમિ ખાતે લાખો લોકો ડૉ. આંબેડકરને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે એકઠા થયા હતા પરંતુ મીડિયાનું ધ્યાન ગાયક શંકર મહાદેવનની શહેરમાં આરએસએસ મુખ્યાલયની મુલાકાત તરફ વાળવામાં આવ્યું હતું. મહારાષ્ટ્ર ટાઇમ્સ ઓનલાઇન આવૃત્તિના સંપાદક અભિજીત કાંબલેએ જણાવ્યું હતું કે, મીડિયાનું ભદ્ર વર્ચસ્વ યુકે સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં સાર્વત્રિક હતું, તે ફક્ત ભારત સુધી મર્યાદિત નહોતું. આ કાર્યક્રમની કલ્પના CITU ટ્રેડ યુનિયનના નેતા અજીત અભ્યંકર તથા ‘ઇન્ડી જર્નલ’ (Indie Journal)ના પત્રકારો પ્રજક્તા જોશી અને પ્રથમેશ પાટીલે કરી હતી. વિદ્યાધર દાતે એક વરિષ્ઠ પત્રકાર છે અને તેમણે પરિવહન વ્યવસ્થાના લોકશાહીકરણની હિમાયત કરતું એક પુસ્તક પણ લખ્યું છે.