દિલ્હીની એક કોર્ટે ગુરૂવારે કોંગ્રેસના પૂર્વ સાંસદ સજ્જન કુમારને ૧૯૮૪ના શીખ વિરોધી રમખાણો સાથે જોડાયેલા કેસમાં નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. તેમના પર પશ્ચિમ દિલ્હીના જનકપુરી અને વિકાસપુરી વિસ્તારોમાં કથિત રીતે હિંસા કરનારા ટોળાને ઉશ્કેરવાનો આરોપ હતો

દિલ્હીની એક કોર્ટે ગુરૂવારે કોંગ્રેસના પૂર્વ સાંસદ સજ્જન કુમારને ૧૯૮૪ના શીખ વિરોધી રમખાણો સાથે જોડાયેલા કેસમાં નિર્દોષ જાહેર કર્યા અને તેમને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યા પછી થયેલી સામૂહિક હિંસા અંગેના ઘણા કેસો પૈકી એકમાં તેઓને કાનૂની રાહત આપી છે. કુમાર પર પશ્ચિમ દિલ્હીના જનકપુરી અને વિકાસપુરી વિસ્તારોમાં કથિત રીતે હિંસા કરનારા ટોળાને ઉશ્કેરવાનો આરોપ હતો. જો કે, કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે ફરિયાદ પક્ષ આરોપો સાબિત કરવામાં નિષ્ફળ ગયો છે અને તેમને શંકાનો લાભ આપ્યો છે.આ નિર્દોષ છૂટકારો મહત્ત્વપૂર્ણ છે કારણ કે, સજ્જન કુમાર ૧૯૮૪ના રમખાણોની જવાબદારી માટે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી શોધમાં ટ્રાયલનો સામનો કરનારા સૌથી રાજકીય રીતે અગ્રણી વ્યક્તિઓ પૈકી એક છે. દાયકાઓથી, બચી ગયેલા અને પીડિતોના પરિવારો રાજકીય નેતાઓ અને કથિત ગુનેગારો સામે કેસ ચલાવી રહ્યા છે, ઘણીવાર વિલંબ, યાદો અને દસ્તાવેજોના અભાવનો સામનો કરી રહ્યા છે.પરંતુ આજના નિર્ણયથી ફરી એકવાર એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે જ્યાં પુરાવા મોટાભાગે પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનો અને જાહેર યાદશક્તિ પર આધારિત હોય છે તેવા રમખાણોના કેસોમાં ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલી માટે નિષ્કર્ષ પર જવું કેટલું મુશ્કેલ રહ્યું છે.રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટના સ્પેશિયલ જજ ડીઆઈજી વિનય સિંહે તેમના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે, કમનસીબે, આ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષ દ્વારા તપાસવામાં આવેલા મોટાભાગના સાક્ષીઓ સાંભળેલી વાતો પર આધારિત છે અને/અથવા એવા સાક્ષીઓ છે જેમણે ૩ લાંબા દાયકાઓ સુધી આરોપીનું નામ આપવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. આવા વ્યક્તિઓ દ્વારા આરોપીની ઓળખ પર આધાર રાખવો જોખમી છે અને તે ન્યાયની મજાક ઉડાવી શકે છે. આ કેસમાં એવો કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવો નથી કે આરોપી ૦૧/૧૧/૧૯૮૪ના રોજ જે ગુના માટે તેના પર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે તે સ્થળે હાજર હતો અથવા તેને કોઈએ ત્યાં જોયો હતો. આવા કોઈ ટોળાને ઉશ્કેરવાનો કોઈ પુરાવો નથી. જ્યાં સુધી આ ઘટનાનો સંબંધ છે ત્યાં સુધી કાવતરૂં ઘડ્યું હોવાનો કોઈ પુરાવો નથી અને આ કોર્ટને એવું કહેવામાં કોઈ ખચકાટ નથી કે ફરિયાદ પક્ષે ગુનો સાબિત કરવા માટે ફોજદારી ટ્રાયલમાં જરૂરી પુરાવાના ધોરણોને પૂર્ણ કર્યા નથી.પ્રોસિક્યુશન દ્વારા કેસમાં નવ કથિત પ્રત્યક્ષદર્શીઓ સહિત ૧૮ સાક્ષીઓની તપાસ કરવામાં આવી. ન્યાયાધીશે ચુકાદો આપતી વખતે આ સાક્ષીઓની જુબાનીઓની વિશ્વસનીયતા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનું પસંદ કર્યું હતું.
કોર્ટે કહ્યું કે, એક માણસને ૧૦૦ ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવી શકાય છે, પરંતુ ૧૦૧મા ગુનામાં દોષિત ઠેરવવા માટે, તે ગુનામાં વાજબી શંકા ઉપરાંત પુરાવા જરૂરી છે. ભૂતકાળમાં તે સમાન ગુનાઓમાં સંડોવાયેલ હોવાથી તેને દોષી ઠેરવી શકાય નહીં. ભૂતકાળની ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ અથવા અન્ય ગુનાઓ અલગ છે અને વ્યક્તિને સજા આપવામાં તેનું મહત્ત્વ હોઈ શકે છે, પરંતુ કોર્ટ દ્વારા તેને બીજા ગુનામાં દોષિત ઠેરવવામાં ધ્યાનમાં લઈ શકાતું નથી. આ આદેશ સજ્જન કુમારની તાત્કાલિક કાનૂની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર કરતો નથી. કુમાર પહેલાથી જ ૧૯૮૪ના રમખાણોના બીજા એક કેસમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહ્યા છે. આનો અર્થ એ થયો કે ગુરૂવારના નિર્દોષ છૂટકારો તેમને આ એક કેસમાં રાહત આપે છે, પરંતુ તે જેલમાંથી મુક્તિ અથવા તેઓને સંપૂર્ણ નિર્દોષ જાહેર કરતો નથી. વ્યવહારિક રીતે, તે વધારાની સજાની શક્યતાને ઘટાડે છે પરંતુ તેની સામે રમખાણો સંબંધિત અન્ય તારણો સાથે હાલમાં જે સજા ભોગવી રહ્યા છે તેને રદ કરતું નથી.દિલ્હી કોર્ટ સમક્ષનો કેસ એવા આરોપો સાથે સંબંધિત હતો કે કુમારે જનકપુરી અને વિકાસપુરી વિસ્તારોમાં થયેલા રમખાણો દરમિયાન હિંસા ભડકાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. સરકારી વકીલોએ દલીલ કરી હતી કે તે તે નેતૃત્ત્વનો ભાગ હતા જેણે કથિત રીતે શીખોને નિશાન બનાવતા ટોળાઓને ઉશ્કેર્યા હતા. ફરિયાદ પક્ષનો કેસ સાક્ષીઓના નિવેદનો અને હિંસાનું આયોજન કરવામાં રાજકીય સંડોવણીના વર્ણન પર આધારિત હતો. બીજી તરફ, બચાવ પક્ષે જુબાનીઓની વિશ્વસનીયતાને પડકાર ફેંક્યો અને દલીલ કરી કે રજૂ કરવામાં આવેલા પુરાવા દોષિત ઠેરવવા માટે જરૂરી કાનૂની મર્યાદાથી ઓછા હતા.
આ નિર્દોષ છૂટકારો રાજકીય રીતે પણ સંવેદનશીલ છે કારણ કે, સજ્જન કુમારને લાંબા સમયથી ૧૯૮૪ના રમખાણો સાથે કોંગ્રેસ પક્ષના જોડાણના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. પીડિતોના પરિવારો માટે, દરેક નિર્દોષ છૂટકારો ફક્ત કાનૂની પરિણામ જ નથી પરંતુ તે તેઓને એ યાદ અપાવે છે કે તેઓ પ્રણાલીગત નિષ્ફળતા, વિલંબિત ન્યાય એ નકારવામાં આવતા ન્યાયમાં ફેરવાઈ જાય છે.
સજ્જન કુમાર માટે, આ આદેશ સતત કાનૂની સ્પર્ધામાં વ્યૂહાત્મક રાહત આપી શકે છે. દરેક નિર્દોષ છૂટકારો અવિશ્વસનીય પુરાવા અને ખોટી ઓળખના બચાવ પક્ષના વર્ણનને મજબૂત બનાવી શકે છે, ખાસ કરીને એવા કિસ્સાઓમાં જ્યાં ઉશ્કેરણીના વ્યક્તિગત કૃત્યોને જવાબદાર ઠેરવવા મુશ્કેલ હોય છે. – કનુ સરદા
(સૌ. : ધ વીક.ઇન)