રવિવારે ૧૯૮૪ના શીખ વિરોધી નરસંહારની વર્ષગાંઠ નિમિત્તે નવી દિલ્હીના જંતરમંતર ખાતે માનવાધિકાર જૂથો, નરસંહારમાંથી બચી ગયેલા લોકો, કાર્યકરો અને રાજકીય નેતાઓ એકઠા થયા હતા

હવે આમને પૂછો કે કઈ મુસ્લિમ સંસ્થાએ કોમવાદી પરિબળો સામે રમખાણ, લિંચિંગ કે નફરત ફેલાવનારા ભાષણ સામે કેસ લડ્યા અને તેમાં કોર્ટના શું હુકમો થયા કે હાલ કોર્ટમાં કયા સુધી કેસ પહોંચ્યો ? શીખ સ્ટ્રગલ નામનું ટોપિક ગુજરાત ટુડેની વેબસાઇટ ઉપર છે જ અને તેમાંથી કંઈક પાઠ ભણ્યા હોય તો આજે જ આવનારી પેઢીના રક્ષણ માટે બંધારણે આપેલ કાયદા પ્રમાણે કોર્ટમાં ન્યાય માટે શીખ સમુદાય પાસેથી કઈક જુસ્સો મેળવી આગળ વધવું જોઈએ ફક્ત કીટ વહેંચી કે બે-ચાર ભાષણ કરી શો-બાજીથી સમાજનું ભલું થવાનું નથી.

(એજન્સી) નવી દિલ્હી, તા.૩
૧૯૮૪ના શીખ વિરોધી નરસંહારના એકતાલીસ વર્ષ પછી તેનું ભૂત ભારતીય પ્રજાસત્તાક પર મંડરાય રહ્યું છે. રવિવારે અધિકાર જૂથો, બચી ગયેલા લોકો, કાર્યકરો અને રાજકીય નેતાઓ અહીં જંતરમંતર પર એકઠા થયા હતા અને તેઓ આ ફક્ત યાદ તરીકે નહીં, પરંતુ ન્યાય આપવામાં રાજ્યની સતત નિષ્ફળતાની યાદ અપાવવા માટે આવ્યા હતા. લોક રાજ સંગઠન અને સાથી સંગઠનો દ્વારા આયોજિત, આ સભા હિંસામાં તેમની સંડોવણી અને દોષિતોને રીતે બચાવવા માટે ક્રમિક સરકારો પર આરોપ મૂકવામાં આવ્યા છે. ‘શીખ નરસંહારના આયોજકોને સજા કરો !’ અને ‘રાજ્ય-સંગઠિત કોમી હિંસાનો અંત લાવો !’ બેનરો એ વેદનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે ભારતના ન્યાયના વચનને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ કોઈ ગુસ્સો ન હતો. તે એક કાળજીપૂર્વક આયોજનબદ્ધ હત્યાકાંડ હતો. લોકરાજ સંગઠનના પ્રમુખ એસ. રાઘવને કહ્યું કે, આ હિંસા રાજ્ય તંત્રની મૌન અને સક્રિય સંમતિથી કરવામાં આવી હતી. ૧૦,૦૦૦થી વધુ શીખો માર્યા ગયા અને છતાં સત્તાના ઉચ્ચતમ સ્તર પર એક પણ સંગઠકને વાસ્તવિક સજાનો સામનો કરવો પડ્યો નથી. આ વક્તાઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, ૧૯૮૪માં જે બન્યું તે અપવાદ નથી પરંતુ રાજ્ય-સહાયિત હિંસાના પેટર્નનો એક ભાગ છે અને આ જ પેટર્ન જે ત્યારથી ૨૦૦૨માં ગુજરાતમાં ૨૦૧૩માં મુઝફ્ફરનગરમાં અને ૨૦૨૦માં દિલ્હીમાં અન્યમાં પુનરાવર્તિત થઈ છે. જમાત-એ-ઇસ્લામી હિંદના મોહમ્મદ સલીમ એન્જિનિયરે અવલોકન કર્યું કે ૧૯૮૪ની દુર્ઘટના ભાગલા સમયની સાંપ્રદાયિક રાજનીતિમાં ઊંડા મૂળ ધરાવતી હતી અને ત્યારથી તેનું શોષણ થઈ રહ્યું છે. છેલ્લા ૧૧ વર્ષોમાં આપણે જે રીતે વધુ ઊંડાણપૂર્વક જોયું છે તે રીતે રાજ્યએ નફરતને સામાન્ય બનાવી દીધી છે. ત્યારબાદ શીખોના નરસંહારથી લઈને આજે મુસ્લિમોના લિંચિંગ સુધી આ યથાવત્‌ છે. દોષિતોને સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે, પીડિતોને ભૂલી જવામાં આવે છે. અન્ય વક્તાઓએ ભૂતકાળ અને વર્તમાન વચ્ચેના સંબંધો દર્શાવ્યા : બિહારમાં મતદાર યાદી શુદ્ધિકરણ દ્વારા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુદાયોને મતાધિકારથી વંચિત રાખવા, ેંછઁછ અને દ્ગજીછ હેઠળ અસંમતિનું ગુનાહિતકરણ અને ઝ્રછછ-દ્ગઇઝ્ર જેવા કાયદાઓ દ્વારા બંગાળી ભાષી મુસ્લિમોનું અપમાન. આ બધું લોકોને વિભાજિત કરવાની અને વાસ્તવિક મુદ્દાઓ – બેરોજગારી, મોંઘવારી, સામાજિક પતન – પરથી ધ્યાન હટાવવાની રણનીતિનો ભાગ છે. ભારતનું પ્રાચીન દર્શન શીખવે છે કે, રાજ્યએ જીવન અને ગૌરવનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, તેમ છતાં આપણી સંસ્થાઓ વારંવાર આ ફરજમાં નિષ્ફળ ગઈ છે. ‘દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી નિર્દોષ’ના કાનૂની સિદ્ધાંતનું સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન છે. જેમાં હજારો લોકોને ટ્રાયલ વિના જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા છે. ભારતના વેલ્ફેર પાર્ટીના ડૉ.એસક્યુઆર ઇલ્યાસ, સિટીઝન્સ ફોર ડેમોક્રેસીના દીપક ધોળકિયા અને કોમ્યુનિસ્ટ ગદર પાર્ટીના બિરજુનાયક સહિત એક પછી એક વક્તાઓએ સમુદાયો અને ચળવળોમાં એકતાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે, સાંપ્રદાયિક હિંસા એ શાસક વર્ગનું એક સાધન છે, આગળ વધવાનો એકમાત્ર રસ્તો એ છે કે, તે સત્તા માળખાને તોડી નાખો અને અંતરાત્મા, ગૌરવ અને સમાનતાના અધિકારને જાળવી રાખો. આ કાર્યક્રમ ફક્ત ૧૯૮૪ના નરસંહારની ઉજવણી માટે જ નહીં, પરંતુ રાજ્ય-આગેવાની હેઠળની સાંપ્રદાયિક હિંસા સામે ભવિષ્યના સંઘર્ષોને રોકવાની ખાતરી કરવા માટે હતો. સહભાગીઓએ કહ્યું કે, ન્યાય માટેની લડાઈ હજી પૂરી થઈ નથી. ન્યાયમાં વિલંબ એ ન્યાયનો ઇન્કાર છે. ‘૧૯૮૪ માટે ન્યાય !’ અને ‘રાજ્ય આતંકનો અંત !’ના નારા તરીકે. દિલ્હીના ઐતિહાસિક વિરોધ પ્રદર્શનમાં આ સંદેશ સ્પષ્ટ હતો : ભારત તેના ભૂતકાળમાં દટાયેલી હિંસા અને વર્તમાનમાં પ્રગટ થતી હિંસાનો સામનો ન કરે ત્યાં સુધી આગળ વધી શકશે નહીં. એકતાળીસ વર્ષ પછી પણ લોકો ન્યાય માટે રાહ જોઈ રહ્યા છે.