ભારતીય કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાની પુત્રી, નવકિરણ, તેમના જીવન અને વારસા અંગે વાત કરી, જેણે પંજાબ અલગતાવાદી ચળવળ પર કાર્યવાહી દરમિયાન અધિકારીઓ દ્વારા થયેલા અધિકારોના ઉલ્લંઘન પર તાજેતરની ફિલ્મને પણ પ્રેરણા આપી હતી

(એજન્સી) તા.૮
‘સતલુજ’ નામની એક ભારતીય ફિલ્મ, ગયા મહિનેર્ ં્‌્‌ પ્લેટફોર્મ પર રિલીઝ થયાના ૪૮ કલાકની અંદર અધિકારીઓ દ્વારા પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી હતી. ભારતના ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડ દ્વારા ત્રણ વર્ષ માટે અવરોધિત આ ફિલ્મ માનવ અધિકાર કાર્યકર્તા જસવંત સિંહ ખાલરાના જીવન અને કાર્યને દર્શાવે છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં પંજાબના શીખ સમુદાય દ્વારા ખાલિસ્તાન નામના વતન સ્થાપિત કરવા માટે શરૂ કરાયેલા અલગતાવાદી આંદોલન દરમિયાન ભારતીય સુરક્ષા દળો દ્વારા હજારો લોકો ગુમ અને ન્યાયિક હત્યાઓની તપાસ કરવા બદલ ૧૯૯૫માં પોલીસે ખાલરાને ત્રાસ આપીને હત્યા કરી હતી. બળજબરીથી ગુમ થયેલા લોકોમાં ખાલરાના એક મિત્ર અને મિત્રની માતાનો સમાવેશ થાય છે, જેમણે ૪૨ વર્ષીય બેંક મેનેજરને આવા જ કેસ ચલાવવા માટે દબાણ કર્યું હતું. ખાલરાએ તેમના પ્રિયજનો ગુમ થયેલા પરિવારો વતી કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી હતી અને ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી પણ દાખલ કરી હતી, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પોલીસે આવા ૨૫,૦૦૦ મૃતદેહોને ‘અજાણ્યા’ અને ‘દાવા વગરના’ ગણાવ્યા હતા. પોલીસે કહ્યું હતું કે તેમનો દાવો અતિશયોક્તિપૂર્ણ હતો. ૬ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૯૫ના રોજ, ખાલરાને પોલીસે પકડી લીધો હતો, ગુપ્ત રીતે દિવસો સુધી કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવ્યો હતો અને બાદમાં તેની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેમનો મૃતદેહ ક્યારેય મળ્યો ન હતો. પાંચ પોલીસ અધિકારીઓ હાલમાં હત્યા માટે આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહ્યા છે. પિતાના ગુમ થયા અને હત્યા થયાના ત્રીસ વર્ષ પછી, તેમની પુત્રી નવકિરણ કૌર ખાલરા અલ જઝીરા સાથેની એક વિશિષ્ટ વાતચીતમાં તેમના જીવન, વારસો અને ન્યાય માટેની લાંબી લડાઈ પર વાત કરી હતી.
નવકિરણ કૌર ખાલરા : તે એક સામાન્ય સવાર હતી. મારી માતા કામ માટે તૈયાર થઈ રહી હતી, અને હું અને મારો ભાઈ શાળાએ ગયા. સવારે ૯ વાગ્યાની આસપાસ તેણી બહાર નીકળી, ત્યારે તેણીએ અમારા ઘરની બહાર ઘણા પોલીસ અધિકારીઓ ઉભા રહેલા જોયા. તેણીએ તેના વિશે વધુ વિચાર્યું નહીં અને કામ પર ગઈ. તે દિવસે જ્યારે હું શાળાએથી આવી ત્યારે મારો ભાઈ ગભરાઈને મારી તરફ દોડી આવ્યો અને કહ્યું, ‘પોલીસ પપ્પાને લઈ ગઈ છે’. તે એક દુઃસ્વપ્નની શરૂઆત હતી જેણે અમારા જીવનને કાયમ માટે બદલી નાખ્યું.પ્રશ્ન : તમારા પરિવારને ક્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે તેમની નિયમિત અટકાયત નથી, અને તમારા પિતાને બળજબરીથી ગાયબ કરવામાં આવ્યા છે ?ખાલરા : અમે તરત જ તરનતારન ચપંજાબમાં એક સ્થળૃ પોલીસ સ્ટેશન ગયા, પરંતુ અધિકારીઓએ બધું જ નકારી કાઢ્યું. તેમણે કહ્યું કે કોઈએ તેમને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાંથી ઉપાડ્યા હોય તે અશક્ય છે અને અમને ફરિયાદ નોંધાવવાથી રોક્યા. પાછળથી, મારી માતાને તત્કાલીન ડેપ્યુટી ઇન્સ્પેક્ટર જનરલ ઓફ પોલીસ તરફથી ફોન આવવા લાગ્યા. તેમણે તેમને કહ્યું, ‘અમારા વિરૂદ્ધનો કેસ પાછો ખેંચો અને અમે તમને જણાવીશું કે તેઓ ક્યાં છે.’ તેમણે એમ પણ કહ્યું કે તેઓ મારા પિતાને જીવતા પાછા લાવી શકે છે અને એવી વાર્તા બનાવી શકે છે કે તેઓ પાકિસ્તાન ગયા હતા અને હવે પાછા ફર્યા છે. વર્ષો સુધી, અમે દરેક જગ્યાએ શોધ કરી. અમે દરેક શક્યતા શોધી કાઢી કારણ કે અમને ખરેખર વિશ્વાસ હતો કે તેઓ હજુ પણ જીવિત હોઈ શકે છે.
પ્રશ્ન : પંજાબના બળવા દરમિયાન તમે કેવા ઘરમાં મોટા થયા હતા ?ખાલરા : બાળપણમાં, અમને સંપૂર્ણપણે સમજાતું ન હતું કે અમારી આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે. અમારૂં ઘર હંમેશા વકીલો, કાર્યકરો, પત્રકારો અને ભારત અને વિદેશના મુલાકાતીઓથી ભરેલું રહેતું. દિવાલો એવા લોકોના ફોટોગ્રાફ્સથી ઢંકાયેલી રહેતી હતી જેઓ પંજાબમાં કથિત ન્યાયિક હત્યાઓમાં માર્યા ગયા હતા. તે છબીઓ અમારા બાળપણનો ભાગ બની ગઈ. પાછળ જોતાં, મને ખ્યાલ આવે છે કે તે કેટલું અસામાન્ય હતું.પ્રશ્ન : તેમના ગાયબ થયાના થોડા સમય પહેલા, તમારા પિતાએ તમારી માતાને પૂછ્યું કે શું તે બાળકોની સંભાળ રાખી શકશે ? તો, તે ક્ષણનો તમારા માટે શું અર્થ થાય છે ?ખાલરા : તેમનું અપહરણ થયાના એક દિવસ પહેલા, તેમણે મારી માતાને પૂછ્યું, ‘શું તમે બાળકોની સંભાળ રાખી શકશો ?’ તે સમયે, તેમણે તેનાવિશે વધુ વિચાર્યું નહીં. તે એક સામાન્ય પ્રશ્ન જેવો લાગતો હતો. પછીથી જ અમને ખ્યાલ આવ્યો કે તેમને ખબર હશે કે કંઈક થવાનું છે.પ્રશ્ન : તમારા પિતાના ગુમ થયા પછીના વર્ષોમાં તમારા પરિવારનું જીવન કેવું હતું, તમને હજુ પણ વિશ્વાસ હતો કે તેઓ પાછા આવી શકે છે ?ખાલરા : અમે બે અલગ અલગ દુનિયામાં રહેતા હતા. એક દુનિયામાં, અમે શાળાએ જતા હતા અને સામાન્ય જીવન જીવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા. અમારીઆસપાસના ઘણા લોકોને ખબર પણ નહોતી કે મારા પિતા કોણ હતા અથવા તેમની સાથે શું થયું હતું. બીજી દુનિયામાં, અમે એવા પરિવારો સાથે અમારો સમય વિતાવ્યો જેમના પ્રિયજનો પણ ગાયબ થઈ ગયા હતા. તેઓ અમારી પીડા સમજી શકતા હતા કારણ કે તેઓ એ જ અનિશ્ચિતતામાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય સુધી, અમે આશા રાખી હતી કે મારાપિતા હજુ પણ જીવિત છે. અમે બધે શોધ કરી, એવું માનીને કે તેઓ એક દિવસ ઘરે આવશે.પ્રશ્ન : ઘણા પોલીસ અધિકારીઓને આખરે દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા. શું તે ચુકાદાઓથી ન્યાય મળ્યો છે ? ખાલરા : ટ્રાયલ સમાપ્ત થઈ, પરંતુ ન્યાય ક્યારેય થયો નહીં. શીખ તરીકે, અમે એવું માનીને મોટા થયા છીએ કે અમારા સમુદાય માટે કાયદાનું સમાન શાસન નથી. મારા પિતાને રાજ્ય સાથે રાજકીય મતભેદો હોઈ શકે છે, પરંતુ તેઓ કાયદાનું પાલન કરતા નાગરિક હતા. કાનૂની લડાઈ ૧૬ વર્ષ ચાલી, અને બાળપણ પસાર થયો. અમે અનુભવ કર્યો કે કેવી રીતે દરેક સ્તરે ન્યાયનો ઇનકાર કરી શકાય છે, ફક્ત પોલીસ અને કોર્ટ દ્વારા જ નહીં પરંતુ સમાજ અને શિક્ષણ પ્રણાલી દ્વારા પણ. અમારા જેવા પરિવારોને અલગતાવાદી તરીકે લેબલ કરવામાં આવ્યા હતા.પ્રશ્ન : તમે કહ્યું હતું કે ઘણા ફિલ્મ નિર્માતાઓ તમારા પરિવારનો સંપર્ક કર્યો હતો. પરંતુ તમે ના પાડી. તમે સતલુજને ટેકો આપવાનું નક્કી કેમ કર્યું ચઆ ફિલ્મનું નામ પંજાબની એક નદીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે જેમાં ખાલરા સહિત ઘણા મૃતદેહો ફેંકવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છેૃ?ખાલરા : ઘણા ફિલ્મ નિર્માતાઓએ વર્ષોથી અમારો સંપર્ક કર્યો, પરંતુ અમે હંમેશા ઇનકાર કર્યો. અમને ફક્ત ફિલ્મ બનાવવામાં રસ ન હતો. અમે ઇચ્છતા હતા કે અમારા કેસને લોકોની અદાલતમાં, ભારતના લોકો સમક્ષ લઈ જઈએ. અમે ઇચ્છતા હતા કે તેઓ અમારી વાર્તા સાંભળે, ફક્ત રાજ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા રજૂ કરાયેલા સંસ્કરણને જ નહીં. જ્યારે સતલુજના લેખક-દિગ્દર્શક હની ત્રેહને કોવિડ-૧૯ રોગચાળા દરમિયાન અમારો સંપર્ક કર્યો, ત્યારે અમે તેમને સ્ક્રિપ્ટ સાથે પાછા આવવા કહ્યું. તેમણે આ કેસ પર વર્ષો સુધી સંશોધન કર્યું અને મારા પિતાના કાર્યની હકીકતો અને ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરતો ડ્રાફ્ટ લઈને પાછા ફર્યા. ત્યારે જ અમે આ પ્રોજેક્ટનો ભાગ બનવા માટે સંમત થયા હતા.પ્રશ્ન : ભારતમાં સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ પરથી સતલુજને દૂર કર્યા પછી, સમગ્ર પંજાબમાં જાહેર સ્ક્રીનીંગ શરૂ થઈ ગઈ. તમારા પરિવાર માટે તે પ્રતિભાવનો શું અર્થ છે ?ખાલરા : અમને પ્રતિકારની અપેક્ષા હતી. અમે ફિલ્મ નિર્માતાઓને ચેતવણી પણ આપી હતી કે મારા પિતાની વાર્તા કહેવાથી વિવાદ થશે કારણ કે તેઓ પંજાબમાંફક્ત એક સાથે નથી. તેમણે હજારો અકથિત વાર્તાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે. જ્યારે આ ફિલ્મ રોકવામાં આવી ત્યારે અમને આશ્ચર્ય થયું નહીં. અમને આશ્ચર્ય થયું કે પછી શું થયું. ખેડૂત સંગઠનો અને સ્થાનિક સમુદાયોએ પંજાબમાં જાહેર સ્ક્રીનીંગનું આયોજન કર્યું. લોકો ગામડાઓમાં, બસોમાં અને સમુદાયના સ્થળોએ પ્રોજેક્ટર લગાવતા હતા જેથી અન્ય લોકો તેને જોઈ શકે. રાજ્યએ ખોટી ગણતરી કરી. તેમણે ખોટો અંદાજ લગાવ્યો કે કેટલા લોકો હજુ પણ મારા પિતાની વાર્તા સાંભળવા માંગે છે. ત્રીસ વર્ષ પછી પણ, લોકો હજુ પણ સત્ય, ન્યાય અને જવાબદારી શોધી રહ્યા છે. તેથી જ તેમની વાર્તા મહત્વ ધરાવે છે.